Skip to Content

Moishe Teyf (1904-1966)

Teyf, Moishe (1904-1966)

 

Poet.  Born in Minsk.  He worked in a wallpaper factory and studied in an evening school for working youth, later completing studies in the Yiddish division of the literary faculty of the Moscow State Pedagogic Institute.  He was one of the founders of the young writers group at the Minsk newspaper The Young Worker (Der Yunger arbeter).  He debuted as a poet in 1920 and quickly stood out as a lyric, romantic poet.

His lyric hero belonged to the class of youths ready to die for the revolution.  At first, these motifs seemed elevated and spirited, but the more the poet encountered the hard realities of life in the Soviet Union, the more his work became steeped in drama and tragedy.  The dream-like quality that colors his pre-War poetry (such as Violontshel [The Cello] and A Romantishe nakht [A Romantic Night]) is replaced by deeply dramatic, tragic tones.  In this vein are such works as Kikhelekh un zemelekh [Cookies and Rolls], Zeks milyon [Six Million], Ane Frank [Anne Frank], among others.  Jewish national themes also begin to prevail in his post-Holocaust work.  His growing interest in the ancient treasures and humanitarian values of the Jewish people as expressed in the Tanach brought him to the shining poetry of Shir hashirim [The Song of Songs].  During the war, in which he fought in the artillery, he survived the personal tragedy of losing his wife and child in the Minsk ghetto.  The poet himself suffered two terms in Stalin’s prisons and work camps, having been arrested for the first time in 1937.  Directly after his release in 1941, he was sent to the front.  He was repressed for the second time in 1948, during the Soviet regime’s attack on the whole of Jewish culture.  After Stalin’s death, Teyf was rehabilitated.  The poet (writing under the pseudonym M. Sibirski) left behind a remarkable poetry cycle about the time of repression, portions of which were published in the Yerusholaymer almanakh [Jerusalem Almanakh] in 1992.  With the founding of the journal Sovetish heymland [Soviet Homeland] in 1961, Teyf became a member of the editorial board and manager of the poetry department.  The journal posthumously published his prose work A Nit-farendikte dertseylung [An Unfinished Story] in 1984.  His works have been translated into Russian, Byelorussian, Hebrew and other languages.  In 1970, composer Maxim Dunayevsky set Yunna Moritz‘s Russian translation of the Teyf ballad Kikhelekh un zemelekh to music.

 

Selected works: Hesele fun Shlosgesele, poem for children, Moscow, 1932; Lider un poemes, Minsk, 1933; Parizer komune, poem for children, Minsk, 1933; Tsuzamen, children’s poem, Minsk, 1935; Proletarke, shvester mayne, Minsk, 1937; Toyt oder royt, poems, Minsk, 1937; Oysderveylts [Selected works], Moscow, 1965; Poetry cycle in the anthology Horizontn [Horizons], Moscow, 1965; Lider, balades, poemes, Moscow, 1985; Lider fun tfise (under the pseudonym Sibirski), Yerusholaymer Almanakh #22, 1992; Oysderveylts, Jerusalem, 2004.

 

From Leksikon fun Yidishe shrayber in Ratn-farband fun Khayem Beyder, Boris Sandler un Gennady Estraikh, red’,  Kultur-kongres, N”Y, 2011.

Max Weinreich: His First Years in America

Max Weinreich: His First Years in America

Gennady Estraikh gives a synopsis of YIVO organizer and Yiddish linguist Max Weinreich’s early years in America by way of introducing this first ever reprint of Weinreich’s 1942 article on the future of the YIVO and Yiddish in America.

 

מאַקס ווײַנרײַך:
די ערשטע יאָרן אין אַמעריקע

 

דעם 29סטן יאַנואַר איז געוואָרן 43 יאָר זינט דער פּטירה פֿון מאַקס ווײַנרײַכן. פֿאַר אָט די יאָרן האָבן זיך געביטן עטלעכע דורות אין דער ייִדישער אַקאַדעמישער וועלט. אָבער קיינער האָט זיך אַפֿילו ניט דערנענטערט צום ניוואָ פֿון מאַקס ווײַנרײַכן, כאָטש אייניקע זאַכן זײַנען, בלי-ספֿק, פֿאַרעלטערט געוואָרן אין זײַנע פֿילצאָליקע אַרבעטן. אַ חוץ צענדליקער ביכער און הונדערטער אַרטיקלען (אין “פֿאָרווערטס” בתוכם), האָט ווײַנרײַך איבערגעלאָזט נאָך זיך אַ גאַנצע אינסטיטוציע — דעם ייִוואָ-אינסטיטוט. הגם ניט איין מענטש, נאָר אַ גאַנצע ריי געלערנטע און כּלל-טוערס האָבן אין יאָר 1925 פֿאַרלייגט דעם יסוד פֿון דעם דאָזיקן אינסטיטוט, איז ווײַנרײַך געווען דער מענטש, וואָס איז געשטאַנען בײַם רודער פֿון דער נײַער, איצט שוין לאַנג לעגענדאַרער, אַקאַדעמישער אינסטיטוציע. ער האָט מיט איר אָנגעפֿירט סײַ אין ווילנע און סײַ אין ניו-יאָרק, ווען די מלחמה האָט אים פֿאַרוואָרפֿן אויף דער אַנדערער זײַט פֿונעם אַטלאַנטישן אָקעאַן.

זונטיק, דעם 4טן דעצעמבער, 2011, האָט דער ייִוואָ דורכגעפֿירט אַן איינטאָגיקע קאָנפֿערענץ, געווידמעט די אַמעריקאַנער יאָרן אין מאַקס ווײַנרײַכס לעבן. רעפֿעראַטן האָבן צוגעגרייט פֿאָרשערס, וועלכע האָבן באַרירט פֿאַרשיידענע טעמעס: ווײַנרײַכס באַמיִונגען זיך צוצופּאַסן צום לעבן אין אַמעריקע, זײַן פֿילזײַטיקע פּעדאַגאָגישע טעטיקייט, זײַן אַרבעט איבער דער געשיכטע פֿון ייִדיש, זײַן חורבן-פֿאָרשונג, און זײַן אָנפֿירונג מיט דער טעטיקייט פֿון ייִוואָ. אין דער אַרבעט פֿון דער קאָנפֿערענץ האָט זיך באַטייליקט גבֿריאל ווײַנרײַך, מאַקס ווײַנרײַכס ייִנגערער זון, וואָס איז אַ פּענסיאָנירטער פּראָפֿעסאָר פֿון פֿיזיק אין מישיגאַן-אוניווערסיטעט. אַ סך מענטשן האָבן געלייענט זײַן בוך זכרונות Confessions of Jewish Priest: From Secular Jewish War Refugee to Physicist and Episcopal Clergyman.

ס‘איז שוין ניט איין מאָל געזאָגט געוואָרן, אַז ייִדיש האָט ניט קיין פּנים, אָדער פּינקטלעכער — עס האָט ניט קיין פּנימער. מיט אַנדערע ווערטער: מיר האָבן כּמעט ניט קיין ביאָגראַפֿיעס. וווּ קען מען איבערלייענען אַ בוך וועגן, אַ שטייגער, מאַקס ווײַנרײַכן? בלײַבט ער ממילא אַ רעטעניש, צי סתּם אַ נאָמען אויף דער הילע פֿון זײַן מאָנומענטאַלער געשיכטע פֿון דער ייִדישער שפּראַך. אָבער ס׳איז קלאָר אַפֿילו אָן פּרטימדיקע ביאָגראַפֿיעס, אַז ווײַנרײַך איז געווען אַן אויסערגעוויינטלעך אינטערעסאַנטער מענטש; אַ מענטש מיט אַ שליחות, וואָס ער האָט פֿאַר זיך אַליין באַשטימט. און אַ שליחות איז עס געווען מיט אַ פֿאַרנעם. עס האָט זיך ניט באַגרענעצט מיט שפּראַכקענטעניש צי אַנדערע מינים וויסנשאַפֿט. מיר ווייסן, און בעת דער ייִוואָ-קאָנפֿערענץ האָט מען וועגן דעם גערעדט, אַז ער האָט אַ סך ברייטער געזען די ראָלע פֿון דער אַקאַדעמישער אַרבעט. פֿאַר אים איז עס געווען אויך אַ — און, אין אַ געוויסן זין, דער — מיטל צו מאָדערניזירן און, בכלל, טראַנספֿאָרמירן דאָס ייִדישע פֿאָלק. 

ווי אַ סך אַנדערע ייִדישע טוערס פֿון אַזאַ קאַליבער, האָט ווײַנרײַך געטראָגן אין זײַן גענעטישן קאָד עפּעס פֿון רבי עקיבֿא. ער האָט געגלייבט, אַז זײַן קרײַז פֿון ייִוואָ-אַקטיוויסטן היט אָפּ דעם קערן פֿון דער אַשכּנזישער קולטור. און ווײַטער בלײַבט די פֿראַגע פֿון קולטיווירן ריכטיק דעם באָדן, אים ברענגען צו אַזאַ מצבֿ, אַז עס זאָל זיך קענען ווידער צעוואַקסן, און צעבליִען די אַשכּנזישע ציוויליזאַציע. אין אַ צאָל רעפֿעראַטן האָט קלאָר געקלונגען, אַז ווײַנרײַך האָט זיך געפֿילט אין אַמעריקע ניט אין גאַנצן אין דער היים. אָט ווי ער האָט, למשל, אָפּגעשאַצט אַמעריקע אין זײַן אַרטיקל “וווּ איז הײַנט דער צענטער פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור?” (“פֿאָרווערטס”, דעם 20סטן יאַנואַר 1947):

 

העכער פֿינף מיליאָן ייִדן און די גרעסטע צאָל ייִדישע שרײַבערס. און צווישן זיי אַ היפּשע צאָל מיט גרויסן טאַלאַנט. אָבער עפּעס שפּירן מיר, אַז ס׳איז ניט מיט אַלעמען. ווײַל אַ ליטעראַטור מיינט ניט נאָר שרײַבערס און אַפֿילו ניט נאָר אָפּגעדרוקטע ביכער. ליטעראַטור מיינט כּסדרדיקער קאָנטאַקט צווישן שרײַבער און עולם, אַ כּסדרדיקע ווירקונג פֿון איינעם אויפֿן אַנדערן. און דאָ איז דער שוואַכסטער פּונקט פֿון דער ייִדישער אַמעריקע. די ייִדישע ליטעראַטור, ניטאָ וואָס צו באַהאַלטן, הענגט דאָ אין דער לופֿטן.

 

ווײַנרײַך האָט געבענקט נאָך ווילנע — די שטאָט האָט זיך בײַ אים אַסאָציִיִרט מיטן בעסטן, וואָס די ייִדישע קולטור האָט געהאַט געשאַפֿן. און ער האָט געחלומט וועגן “ווילנעיִזירן” דאָס ייִדישע לעבן אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן; געוואָלט גלייבן, אַז די אַמעריקאַנער ייִדן האָבן זיך געוואַלדיק גענייטיקט אין זײַן ייִוואָ, וואָס ער האָט געזען ווי אַ פֿאַרקערפּערונג פֿון דער ווילנער קולטור-טראַדיציע. דאָס איז, צום באַדויערן, געווען ניט מער ווי אַ חלום, מחמת דאָס אַמעריקאַנער ייִדנטום האָט, אין דער אמתן, גאַנץ ווייניק, און וואָס ווײַטער אַלץ ווייניקער, באַמערקט די דאָזיקע טראַדיציע און איר אינסטיטוציאָנעלע פֿאַרקערפּערונג.

אָנהייב 1942 איז דורכגעפֿירט געוואָרן אַ ייִוואָ-קרנפֿערענץ, וועלכע האָט אונטערגעצויגן די ערשטע סך-הכּלען פֿון דער טעטיקייט פֿונעם אינסטיטוט אין ניו-יאָרק, אָפּגעריסן פֿון ווילנע. ווײַנרײַכס אַרטיקל אין “פֿאָרווערטס”, וואָס ווערט דאָ געדרוקט, זעט אויס ווי אַ באַריכט, געלייענט בעת דער קאָנפֿערענץ. אַזוי איז עס אַ פּנים געווען. 

ג. ע.

זומער 1940 האָט זיך געשאַפֿן אַזאַ סיטואַציע:

ווילנע, די הויפּטשטאָט פֿון ליטע, איז פֿאַרנומען געוואָרן פֿון דער רויטער אַרמיי. די באַלעבאַטים דאָרטן זײַנען געוואָרן די קאָמוניסטן, און ניט נאָר אין דער רעגירונג, נאָר אויך אין די קולטורעלע און געזעלשאַפֿטלעכע אינסטיטוציעס. פֿאַרשטייט זיך, אַז זיי האָבן אויך “איבערגענומען” דעם ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט (ייִוואָ). מע האָט אַרײַנגעזעצט אַהין אייגענע מענטשן און מע האָט געלאָזט וויסן, אַז פֿון איצט אָן וועט מען פֿירן אויפֿן אייגענעם שטייגער, די ביז-איצטיקע פֿירונגען האָבן ניט געטויגט. און מע האָט באַלד גענומען אויסרעדן און אויסשרײַבן וואָס אין דער קאָרט שטייט אויף די אַלע וואָס זײַנען פֿריִער געווען פֿאַרבונדן מיטן אינסטיטוט. אַז די מלחמה וועט אין גיכן פֿאַרפֿלייצן ווילנע אויך — דאָס האָט דאָך דעמאָלט קיינער ניט געקענט פֿאָרויסזען.

וואָס האָבן געזאָלט טאָן די פֿרײַנד און מיטאַרבעטער פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט דאָ אין לאַנד בײַ דער נײַער סיטואַציע? דער ייִוואָ איז קיין מאָל ניט געווען בלויז אַ ווילנער אינסטיטוציע. אַפֿילו אין די יאָרן ווען דער וועג פֿון און צו ווילנע איז געווען אָפֿן, האָט דער אַמעריקאַנער אָפּטייל פֿון ייִוואָ אַליין אַרויסגעגעבן ביכער און זשורנאַלן, אײַנגעאָרדנט פֿאָרומס און קאָנפֿערענצן. ווען מע זאָל דורכקוקן די שריפֿטן פֿון ייִוואָ פֿאַר די אַלע יאָרן פֿון שלום, פֿון זינט דער אינסטיטוט האָט זיך אין 1925 געגרינדעט, וועט מען דאָרטן מסתּמא געפֿינען ניט ווינציקער שרײַבער פֿון ניו-יאָרק ווי פֿון ווילנע גופֿא. אָבער דער מיטלפּונקט פֿון אינסטיטוט איז געווען ווילנע. דאָרטן האָבן זיך קאָנצענטרירט אַלע פּלענער, דאָרטן האָבן זיך געדרוקט די גרויסע בענד שריפֿטן און די צענטראַלע זשורנאַלן, דאָרטן האָט מען געהיט אַלע זאַמלונגען אין דעם אייגענעם הויז. דאָרטן איז אין 1935 געווען דער אַלוועלטלעכער צוזאַמענפֿאָר פֿון אינסטיטוט און עס האָט אין 1940 געזאָלט זײַן דער צווייטער. דאָרטן האָט זיך אין 1935 געשאַפֿן די אַספּיראַנטור בײַם אינסטיטוט — אַ מין אוניווערסיטעט פֿאַר ייִדישע וויסנשאַפֿטן. די גאַנצע וועלט האָט זיך געהאַט צוגעוווינט צו דעם, אַז ווילנע איז דער אַדרעס. דער נאָמען “ירושלים-דליטא” האָט געקראָגן גאָר אַ נײַעם קלאַנג פֿאַר פֿיל טויזנטער מענטשן איבער דער גאַנצער וועלט. די פּאָסט צום אינסטיטוט איז געווען אַזוי גרויס, אַז מע האָט צו אים צוגעשטעלט אַ ספּעציעלן בריוון-טרעגער.

דער אויסברוך פֿון דער מלחמה האָט באַלד דערלאַנגט אַ שווערן קלאַפּ. ווילנע האָט געהערט צו פּוילן, און די פֿאַרבינדונג פֿון דער דרויסנדיקער וועלט מיט פּוילן איז געגאַנגען דורכויס פֿון מערבֿ-זײַט, דורך דײַטשלאַנד, הייסט עס. ווען די דײַטשישע אַרמיי איז אַריבער דעם פּוילישן גרענעץ, איז ממילא אָפּגעשניטן געוואָרן פֿון דער וועלט אַפֿילו דער טייל פּוילן וואָס איז נאָך ניט געווען פֿאַרנומען. דאָס איז געווען דעם 1טן סעפּטעמבער, 1939. דעם 17טן סעפּטעמבער איז אַרײַן אין ווילנע די רויטע אַרמיי און טאַקע אויף אַן אמת אָפּגעשניטן ווילנע פֿון דער גאַנצער וועלט. אַפֿילו מיט מאָסקווע האָבן די דאָרטיקע אײַנוווינערס קיין קאָמוניקאַציע ניט געהאַט. וועגן אָנהאַלטן אַ קאָנטאַקט מיט דער “בורזשואַזער וועלט” איז דאָך אַוודאי ניט געווען וואָס צו רעדן.

נאָר דאָ איז געשען אַ נס: די סאָוועטן האָבן אַוועקגעשאָנקען ווילנע דער קליינטשיקער ליטע. לאָמיר זיך איצט ניט אַרײַנלאָזן אין אַנאַליזירן יענע געשעענישן — זיי זײַנען נאָך בײַ אַלעמען פֿריש אין זכּרון. עס איז גענוג צו זאָגן, אַז די זעקס חדשים אונטער די ליטווינער האָט דער ייִדישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוט געהאַט אַ מעגלעכקייט צו פֿירן זײַן טעטיקייט. ניט אַזוי ברייט ווי ער האָט געוואָלט — אַ שטייגער אַרויסגעבן די זשורנאַלן האָט די ליטווישע מיליטערישע צענזור ניט דערלויבט ביזן סוף, כאָטש מע האָט ניט געקענט חושד זײַן, אַז מע וועט דאָרטן עפּעס שרײַבן, חלילה, קעגן ליטע. אָבער [צו פֿירן] די אינעווייניקסטע אַרבעט האָט מען ניט געשטערט. 

עס האָט געפֿעלט זלמן רייזען, וועמען די באָלשעוויקעס האָבן אַרעסטירט אין אָקטאָבער 1939 און מיטגענומען, ווען זיי זײַנען אַרויס (ביז איצט ווייסט מען ניט, וווּ ער איז אַהינגעקומען). אָבער עס זײַנען צוגעקומען צו דער אָנפֿירונג, אַ חוץ אָרטיקע מענטשן, עטלעכע וויכטיקע טוערס פֿון וואַרשע, וועמען די מלחמה האָט געהאַט געבראַכט קיין ווילנע. עס איז אַוועק אַ פֿײַנע אַרבעט. אין די אַרבעטס-צימערן און אין די לייען-זאַלן פֿון אינסטיטוט איז קיין מאָל ניט געווען אַזוי לעבעדיק ווי יענעם האַלב יאָר, ווען עטלעכע הונדערט ייִדישע אינטעליגענטן פֿון וואַרשע און לאָדזש און לובלין און קראָקע האָבן זיך דאָ צוגעטוליעט און דאָ געפֿונען גײַסטיקע שפּײַז און גײַסטיקע וואַרעמקייט, אין דער צײַט ווען מיט פֿיזישער שפּײַז און וואַרעמקייט איז געווען אַ ביסל קנאַפּלעך. און די ליטווישע אינטעליגענץ, די ליטווישע בילדונגס-מאַכט, האָט אויך געלייגט גרויס כּבֿוד אויפֿן אינסטיטוט. דער ייִוואָ האָט אַפֿילו געהאַט אויסגעפּועלט, אַז אין ווילנער אוניווערסיטעט, וואָס די ליטווינער האָבן געהאַט איבערגענומען, זאָל זײַן אַ שטענדיקער פּראָפֿעסאָר פֿאַר ייִדישער שפּראַך און ליטעראַטור.

די פֿאַרבינדונג מיט דער דרויסנדיקער וועלט, און ספּעציעל מיט אַמעריקע, איז דעמאָלט אויך געווען זייער שווער. יעדער בריוו האָט זיך דאָך געדאַרפֿט דורכגליטשן דורך דער צווייענדיקער בלאָקאַדע פֿון די ענגלענדער און די דײַטשן. גוט און זיכער זײַנען געגאַנגען נאָר טעלעגראַמען, און דורך טעלעגראַמען אַליין איז שווער צו פֿירן אַ גרויסע אָרגאַניזאַציע. פֿונדעסטוועגן, מיט די אַלע שוועריקייטן, איז ווילנע ביז יוני 1940 געווען ווײַטער דער נאַטירלעכער צענטער פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט.

אָבער ווען די באָלשעוויקעס האָבן פֿאַרנומען די שטאָט און איבערגעשניטן אַלע פֿאַרבינדונגען מיט דער דרויסנדיקער וועלט און אויפֿן אָרט געהייסן גיין פֿון אינסטיטוט די אַלע וואָס האָבן אים פֿריִער געפֿירט, האָט זיך פֿאַר די אַמעריקאַנער ייִוואָ-טוערס אַוועקגעשטעלט אַ האַרבע פֿראַגע. עס איז ניט געווען נאָר דאָס (כאָטש דאָס אַליין וואָלט געווען גענוג), אַז די נײַע דעה-זאָגערס זײַנען ניט געווען קאָמפּעטענט. אַפֿילו ווען זיי וואָלטן געווען די שענסטע און די בעסטע, וואָלט די אַמעריקאַנער אָפּטיילונג פֿון ייִוואָ אויך ניט געקענט אָנהאַלטן מיט זיי קיין פֿאַרבינדונג, ווײַל זיי האָבן דאָך ניט געוואָלט האָבן קיין געשעפֿטן מיט “רעאַקציאָנערן” און “קלעריקאַלן”. די אַמעריקאַנער ייִוואָ-טוערס האָבן דעריבער געקענט באַשליסן נאָר איינס פֿון צוויי:

אָדער אין גאַנצן רעזיגנירן פֿון אַ צענטראַלער ייִדישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוציע, אָדער נעמען בויען דעם אינסטיטוט איבער אַ נײַס דאָ אין אַמעריקע — צום ווינציקסטן ביז וואַנען די מלחמה וועט זיך ענדיקן.

עס זײַנען געווען אַזעלכע, וואָס האָבן געהאַלטן, אַז אַמעריקע קען ניט, און וויבאַלד קען מען ניט, דאַרף מען זיך ניט אונטערנעמען. דאָס וואָס האָט אין ווילנע געקאָסט אַ גילדן, האָבן זיי געטענהט, קאָסט אין ניו-יאָרק אַ דאָלאַר. אָבער איין אַמעריקאַנער דאָלאַר איז אין ווילנע געווען פֿינף גילדן, און אין אַמעריקע איז דאָס טאַקע ניט מער ווי אַ דאָלאַר. אין ווילנע האָט איר געהאַט אַרום אינסטיטוט אַ גרויסע באַגײַסטערטע יוגנט, — ווער וועט אײַך העלפֿן אין ניו-יאָרק? חוץ דעם, דאָרטן האָט איר דאָך געהאַט ניט נאָר ווילנע, נאָר הונדערטער שטעט און שטעטלעך פֿון פּוילן און פֿון די שכנישע לענדער, וווּ מע האָט דעם אינסטיטוט ליב געהאַט, ווײַל מען האָט אים באַדאַרפֿט. און קען מען זאָגן מיט אַ פֿולן מויל, אַז די ייִדישע אַמעריקע קען אָן דעם ייִוואָ ניט לעבן? און דער עיקר: די גרעסטע צאָל מיטאַרבעטער פֿון אינסטיטוט און כּמעט אַלע זײַנע זאַמלונגען זײַנען דאָך געבליבן דאָרטן — מיט וואָס וועט מען דאָ קענען גיין צום טיש?

אַלע ערנסטע טענות. אָבער אַריבערגעווויגן האָבן די וואָס האָבן געזאָגט, אַז מע דאַרף פּרוּוון, אַז צונויפֿלייגן די הענט און פֿאַרצווייפֿלען איז קיין קונץ ניט. וועט מען האָבן ווינציקער געלט, וועט מען אויפֿטאָן ווינציקער. אָבער ווינציק איז נאָך אַלץ מער ווי גאָרניט. ס׳וועט ניט זײַן אין די ערשטע יאָרן אַזאַ מין באַגײַסטערונג אַרום דעם אינסטיטוט ווי ס׳איז געווען דאָרטן? מיר האָבן איצט ווינציקער מענטשן? וועלן מיר זען צוצוציִען נײַע מענטשן, וועלן מיר זיך פֿלײַסן צו טאָן אַזוי פֿיל גוטע אַרבעט, אַז מיר זאָלן געווינען אָנערקענונג. די הויפּט-פֿראַגע איז נאָר: צי דאַרף מען דאָס? און וועגן דעם האָבן מיר ניט געהאַט דעם מינדסטן צווייפֿל. די וועלט איז הײַנט פֿאַרגאָסן פֿון אונטערדריקונג, אָבער עס וועט דאָך קומען די צײַט, ווען די וועלט וועט צוריק פֿרײַ ווערן, און די ייִדן אין אייראָפּע צוזאַמען מיט איר. דעמאָלט וועט מען פֿון דאָס נײַ דאַרפֿן דעם ייִוואָ. מוזן מיר אים זען ביז דעמאָלט צו דערהאַלטן. אָבער אויך אַמעריקע גופֿא דאַרף אַן אינסטיטוציע וואָס פֿאָרשט דאָס ייִדישע לעבן מיט די מעטאָדן פֿון דער מאָדערנער וויסנשאַפֿט. לאָמיר פֿאַרקאַשערן די אַרבל און זיך נעמען צו דער אַרבעט.

אין 1940, אין האַרבסט, האָבן מיר אָנגעהויבן. פֿאַר אַ יאָרן, אַרום נײַ-יאָר, האָט אונדזער יאָריקע קאָנפֿערענץ דאָס באַשטעטיקט. מיר האָבן זיך ניט אײַנגערעדט, אַז ס׳איז אַ שפּילעכל וואָס מיר האָבן זיך אונטערגענומען. עס האָט זיך געמאַכט אַזוי, אַז חוץ די שטענדיקע אַמעריקאַנער טוערס פֿון ייִוואָ האָט די מלחמה אַהער אַראָפּגעבראַכט נאָך מיטאַרבעטער זײַנע פֿון אייראָפּע. אָבער בײַ דעם אַלעם האָבן מיר געוווּסט, אַז מיר הייבן אָן כּמעט ווי פֿון אָנהייב. אָבער מיר האָבן אײַנגעשטעלט, ווײַל מיר האָבן געגלייבט, און איצט האָבן מיר שוין דעם סימן. ווי באַשיידן מיר זאָלן ניט זײַן, מעגן מיר זאָגן, אַז מיר האָבן זיך גאָרניט וואָס צו שעמען מיט דעם באַריכט, מיט וועלכן מיר קומען צו גיין הײַיאָר צו דער קאָנפֿערענץ.

דאָס וואָס דער ברייטערער עולם דערזעט מער ווי אַלץ זײַנען די געדרוקטע אויסגאַבן, וואָס אַ וויסנשאַפֿטלעכע אינסטיטוציע לאָזט אַרויס. טאָ לאָמיר פֿריִער ווי אַלץ רעדן וועגן אונדזערע ביכער און זשורנאַלן. 

די וויכטיקסטע אויסגאַבע פֿון אינסטיטוט פֿאַר די לעצטע צען יאָר איז געווען דער זשורנאַל “ייִוואָ-בלעטער”. הונדערטער וויכטיקע אַרבעטן זײַנען אין אים אָפּגעדרוקט געוואָרן, און אַ פֿאָרשער וואָס גיט זיך אָפּ מיט ייִדישער פֿאָרשונג, אַלץ איינס אין וואָס פֿאַר אַ שפּראַך ער זאָל ניט שרײַבן, קען זיך שוין אָן דעם זשורנאַל ניט באַגיין. ווען די אַמעריקאַנער אָפּטיילונג פֿון ייִוואָ האָט גענומען קלערן וועגן דער הויפּט-אַרבעט, האָט מען דעריבער פֿריִער פֿאַר אַלץ אַ טראַכט געטאָן וועגן די “ייִוואָ-בלעטער”. דאָס איז געווען נאָך אין אָנהייב 1940. פֿאַר די צוויי יאָר זײַנען אַרויס פֿיר בענדער פֿון זשורנאַל (יעדער האַלבער יאָר רעכנט זיך פֿאַר איין באַנד), צוזאַמען 1,126 זײַטן. איר געפֿינט דאָ פֿאָרשונגען פֿון ייִדישן עקאָנאָמישן לעבן און פֿון ייִדישער געשיכטע, וועגן ייִדישער ליטעראַטור און וועגן ייִדישע פּסיכאָלאָגישע פּראָבלעמען. איר געפֿינט דאָ מאַטעריאַל אויך וועגן ייִדישע געזעלשאַפֿטלעכע פֿראַגן, אָבער פֿאַרשטייט זיך ניט פֿון דער פּאָליטיש-פּובליציסטישער זײַט גענומען, נאָר פֿון דער וויסנשאַפֿטלעכער: וועגן ייִדישע צוגרייטונגען צו דער ווערסאַלער שלום-קאָנפֿערערנץ, וועגן פּויליש-ייִדישע באַציִונגען, וועגן ייִדן אונטער די נאַציס.

דער זשורנאַל גיט אויך אָפּ פּלאַץ פֿאַר ניט-ייִדישע פּראָבלעמען, אויב מיר קענען עפּעס אָפּלערנען פֿון זיי. למשל, פֿאַר די וואָס אינטערעסירן זיך מיט די מעגלעכקייטן פֿון ייִדישער קאָלאָניזאַציע, איז געווען אינטערעסאַנט צו לייענען אַ באַריכט (געשריבן פֿון אַ הויכן באַאַמטן אין דענמאַרק) וועגן דענישן קאָלאָניזיר-עקספּערימענט, וואָס איז געמאַכט געוואָרן מיט עטלעכע יאָר צוריק אין ווענעזועלאַ. מיר ווייסן, אַז קינדער פֿון אימיגראַנטן, ייִדן אַרײַנגערעכנט, האָבן שוועריקייטן בײַם אַרײַנפּאַסן זיך אין דער אַמעריקאַנער סבֿיבֿה, — איז זייער ניצלעך געווען איבערצולייענען אין די “ייִוואָ-בלעטלעך” אַן אַרטיקל, פֿון אַן אמתן פֿאַכמאַן, וועגן ענלעכע פּערזענלעכקייט-פּראָבלעמען בײַ אינדיאַנער אין די שטאַטן מאָנטאַנאַ און קענזעס. אין דעם קומענדיקן נומער פֿונעם זשורנאַל וועט זײַן אַן אַרטיקל, געשריבן פֿון אַ פּוילישן פּראָפֿעסאָר, וועגן די פּוילישע שולן אין ניו-יאָרק. די טעמע איז אינטערעסאַנט פֿאַר אַ סך מענטשן וואָס זײַנען פֿאַרבונדן מיט אונדזערע ייִדישע שולן. 

ספּעציעל וואָלט זיך מיר וועלן אונטערשטרײַכן, אַז אויך אַמעריקאַנער ייִדישע טעמעס זײַנען היפּש פֿאַרטראָטן אין די “ייִוואָ-בלעטער”. אַז דאָס איז נייטיק, איז קלאָר פֿאַר אַלעמען. איינער פֿון די מאָטיוון פֿאַר נעמען זיך אויפֿבויען דעם ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט אין ניו-יאָרק איז דאָך געווען דאָס, וואָס מע פֿאַרשטייט ניט ווי עס געהער צו זײַן דאָס ייִדישע לעבן אין אַמעריקע. אָבער אַרויסשטעלן די פֿאָדערונג איז אַ סך גרינגער, ווי דורכפֿירן זי. אונדזערע ייִדישע פֿאָרשער זײַנען צום גרעסטן טייל מיט זייער אויסבילדונג, מיט זייערע אינטערעסן און מיט זייער האַרץ נאָך פֿאַרבונדן מיט דער אַלטער היים אַפֿילו ווען זיי זיצן שוין יאָרנלאַנג דאָ אין לאַנד. נײַע קרעפֿטן קומען ניט צו אַזוי גיך, ווי מע וואָלט וועלן. און פֿאַראַן אַזעלכע, וואָס אין “גוייִשער” פֿאָרשונג האָבן זיי זיך אויסגעצייכנט, נאָר דאָס ייִדישע לעבן הייבן זיי ניט אָן צו קענען. מע דאַרף דעריבער שלום מאַכן מיטן געדאַנק, אַז דערגרייכן דעם ציל פֿון פֿאָרשן דאָס ייִדישע לעבן אין אַמעריקע קען מען נאָר צוביסלעך. 

אָבער מיר האָבן שוין אָנגעהויבן. עס איז געווען געדרוקט אַ גרעסערע אָפּהאַנדלונג וועגן דעם סאָציאַלן כאַראַקטער פֿון אַמעריקאַנער ייִדנטום. און גראָד איצט האַלט זיך אין פֿונאַנדערוויקלען אַן אינטערעסאַנטע דיסקוסיע אַרום דעם. געווען אַ ברייט-אינפֿאָרמירנדיקער אַרטיקל וועגן דער ייִדישער יוגנט אין אַמעריקע. געווען אַן אויספֿאָרשונג וועגן דעם אָנטייל פֿון ייִדן אין פֿאַרשיידענע פּרנסות אין קאָנעטיקוט סטייט. אין דעם נומער, וואָס איז אַרויס גראָד די טעג, איז אָפּגעדרוקט אַ גרויסע אַרבעט וועגן דער ייִדישער פּרעסע אין אַמעריקע פֿאַר די לעצטע פֿערציק יאָר, וווּ עס איז צום ערשטן מאָל אויסגענוצט אַ רײַכע סטאַטיסטיק.

וועגן דער ייִדישער שפּראַך אין אַמעריקע זײַנען געווען אַ סך אַרטיקלען און נאָטיצן אין אַ צווייטן זשורנאַל, וואָס דער אינסטיטוט גיט אַרויס. דאָס איז דער זשורנאַל “ייִדישע שפּראַך”. ביז איצט זײַנען אַרויס 192 זײַטן, זעקס נומערן. דער זשורנאַל לאָזט זיך ניט אַרײַן צו פֿיל אין היסטאָרישע פֿאָרשונגען וועגן ייִדיש, און בכלל גיט ער זיך ניט אָפּ מיט ספּעציאַליסטישע איינצלהייטן. דערויף זײַנען פֿאַראַן די “ייִוואָ-בלעטער” און אַ נײַער באַנד “פֿילאָלאָגישע שריפֿטן”, וואָס מע האָט שוין גענומען גרייטן. די “ייִדישע שפּראַך” גיט זיך אָפּ מיט ענינים פֿון ייִדישן סטיל, פֿון ייִדישער גראַמאַטיק. זי פּרוּווט פֿאַרענטפֿערן ווי אַזוי מען זאָל איבערגעבן אויף ייִדיש די טערמינען פֿון לופֿט-פֿליִערײַ, ווען מע דאַרף זאָגן “מיר” און ווען “מיך”, וואָסערע ענגלישע ווערטער עס קענען יאָ אָנגיין אין ייִדיש און וואָסערע עס איז בעסער ניט צו נוצן. קורץ פֿון דער זאַך, דאָס איז אַ זשורנאַל פֿאַר יעדן איינעם, וואָס רעדט און שרײַבט ייִדיש. דעריבער האָט ער אויסגענומען בײַם עולם. פֿאַראַן שוין אַבאָנענטן אין די הויכע הונדערטער.

מיר האָבן אַ באַשלוס וועגן אַרויסגעבן נאָך אַ דריטן זשורנאַל, און מיר פֿאַרהאָפֿן, אַז הײַנטיקס יאָר וועלן מיר דאָס שוין קענען מאַכן. ער דאַרף הייסן “ייִדישע וויסנשאַפֿט” און דאַרף געבן סיסטעמאַטישע באַריכטן וועגן דער טעטיקייט פֿון ייִוואָ גופֿא און פֿון אַלע אַנדערע ייִדישע וויסנשאַפֿטלעכע אינסטיטוציעס אַלץ איינס אין וואָסער לאַנד און אַלץ איינס אין וואָסער שפּראַך זיי אַרבעטן. מיר ווייסן, אַז אַ סך מענטשן קוקן שוין אַרויס אויף דעם זשורנאַל, ווײַל ביז הײַנט איז אַזוינס נאָך ניטאָ אויף קיין שפּראַך. מיר האָבן דאָס געפּלאַנט אין ווילנע ערבֿ דער מלחמה. איצט דאַרף דאָס פֿאַרווירקלעכט ווערן אין ניו-יאָרק. (אין סעפּטעמבער 1943 איז אַרויס דער ערשטער נומער פֿון “ידיעות פֿון ייִוואָ” — ג.ע.)

אַ חוץ זשורנאַלן, קומען מיר צו דער קאָנפֿערענץ מיט ביכער אויך. דרײַ ביכער האָט דער אינסטיטוט אָקערשט אַרויסגעגעבן, צוזאַמען טויזנט זײַטן. איינס איז אַ פֿאָרשונג פֿון דר. רפֿאל מאַלער “דער קאַמף צווישן השׂכּלה און חסידות”. דאָ איז צונויפֿגענומען אַ מאַסע מאַטעריאַל פֿון ווינציק-באַקאַנטער ליטעראַטור און אויך פֿון די לעמבערגער רעגירונגס-אַרכיוון, וואָס ווער ווייסט, צי עס איז נאָך עפּעס פֿון זיי איבערגעבליבן הײַנט. די אַנדערע צוויי ביכער זײַנען צוויי טיילן פֿון אַ ווערק “ייִדן אין פֿראַנקרײַך”, אונטער דער רעדאַקציע פֿון א. טשעריקאָווער. דאָס בוך (דאַמאָלסט האָט עס געדאַרפֿט זײַן איין באַנד) האָט געזאָלט אַרויסגעגעבן ווערן פֿון דעם פּאַריזער “ייִוואָ-קאָמיטעט”. דער חורבן פֿון פֿראַנקרײַך האָט דאָס אָפּגעהאַלטן. אָבער דער רעדאַקטאָר האָט אַראָפּגעראַטעוועט די מאַנוסקריפּטן אַהער, עס זײַנען אָנגעשריבן געוואָרן נאָך נײַע אַרבעטן, און אָט האָבן מיר העכער זעקס הונדערט זײַטן פֿאָרשונגען און דאָקומענטן וועגן דעם ייִדישן לעבן אין פֿראַנקרײַך, וואָס ניט נאָר אין ייִדיש, נאָר אַפֿילו אין פֿראַנצויזיש איז אַזוינס נאָך ניטאָ. איר האָט דאָ אַרבעטן וועגן דעם קאַמף אַרום ייִדישע רעכט בשעת דער פֿראַנצויזישער רעוואָלוציע, וועגן ייִדן אין דער רעוואָלוציע פֿון 1848, וועגן דעם ייִדישן אָנטייל אין דער [פּאַריזער] קאָמונע, נײַע מאַטעריאַלן וועגן דעם דרײַפֿוס-פּראָצעס, און נאָך אַ סך אַנדערע זאַכן. און די אַרטיקלען זײַנען געשריבן אַזוי, אַז יעדער אינטעליגענטער מענטש קען זיי פֿאַרשטיין.

פֿון די ביכער, וואָס זײַנען אָנגעמערקט אויף 1942, וועל איך דערמאָנען נאָר איינס: דאָס איז די געשיכטע פֿון דער ייִדישער אַרבעטער-באַוועגונג אין אַמעריקע, פֿון די אָנהייבן ביז דער איצטיקער צײַט. דאָס וועט זײַן אַ ווערק אין דרײַ בענד, צו 500 זײַטן אין יעדערן. דער ערשטער באַנד — ער דערגייט ביז דעם יאָר 1900 — איז פֿאַרטיק צום דרוק, און אויך פֿאַר די ווײַטערדיקע טיילן איז שוין צוגעגרייט אַ היפּשער מאַטעריאַל. עס איז ניט שווער זיך פֿאָרצושטעלן, אַז אַזאַ זאַך פֿאָדערט גרויסע אויסגאַבן. זי וועט קענען צו שטאַנד קומען אַ דאַנק דער אונטערשטיצונג פֿון די יוניאָנס. (צוויי בענד “געשיכטע פֿון דער ייִדישער אַרבעטער-באַוועגונג אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן”, זײַנען אַרויס אין 1943 — ג.ע.)

אָבער דער ייִוואָ איז ניט נאָר אַ ביכער-פֿאַרלאַג. אפֿשר נאָך וויכטיקער ווי די ביכער און זשורנאַלן איז די אינעווייניקסטע פֿאָרשונג-אַרבעט, וואָס וועט דערגיין צום עולם נאָך ערשט אין אַ צײַט אַרום. עס ווערן צוגעגרייט אויספֿאָרשונגען וועגן דער ייִדישער יוגנט אין אמעריקע, וועגן די צילן, אידעאַלן און אויפֿטוּונגען פֿון די ייִדישע אימיגראַנטן, וועגן דעם ייִדישן געזעלשאַפֿטלעכן לעבן אין ניו-יאָרק, וועגן צוויי-שפּראַכיקייט אין ייִדישע היימען. אין גיכן וועלן מיר קענען וועגן דעם מעלדן מער איינצלהייטן. דערווײַל וויל איך פֿאַרענדיקן מיט אַ צווײַג, וואָס איר ציל איז אויסצובילדן יונגע קאָלעדזש-גראַדויִרטע אין ייִדישע וויסנשאַפֿטן, יעדערן לויט זײַן ספּעציאַליטעט. 

אין אַלגעמיינע אוניווערסיטעטן אינטערעסירט מען זיך מיטן ייִדישן לעבן גאַנץ ווינציק. קען זיך טרעפֿן, אַז אַ מענטש זאָל גלענצנד ענדיקן אַן אוניווערסיטעט אין עקאָנאָמיק אָדער אין פּסיכאָלאָגיע און זאָל ניט וויסן דאָס מינדסטע וועגן ייִדישער עקאָנאָמיק אָדער וועגן ייִדישער פּסיכאָלאָגיע. פֿון זיך אַליין דערגייט מען שווער. בעסער איז, אַז מע לערנט סיסטעמאַטיש. דאָס איז געווען דער געדאַנק פֿון דער אָפּטיילונג פֿאַר קאָלעדזש-גראַדויִרטע, וואָס דער ייִוואָ האָט געשאַפֿן אין ווילנע נאָך אין 1935. די סטודענטן האָבן באַקומען געלט-שטיצע, כּדי זיי זאָלן זיך קענען מיט אַ פֿרײַערן קאָפּ אַרײַנטאָן אין שטודירן.

באַלד ווי מיר האָבן אַוועקגעשטעלט די אַרבעט אין ניו-יאָרק, האָבן מיר אויך געעפֿנט אָט די אָפּטיילונג. דאָס ערשטע יאָר האָבן מיר געהאַט נײַן סטודענטן. הײַנטיקס יאָר האָבן מיר שוין אַרום פֿופֿצן סטודענטן. געמאָלדן האָבן מיר מער, און טייל פֿון זיי וואָלטן מיר געקענט צונעמען אויך. אָבער מיר גיבן דאָ אויך געלט-שטיצע — סטיפּענדיעס. אַ סטיפּענדיע באַטרעפֿט דרײַ הונדערט דאָלאַר אַ יאָר — און אונדזערע מיטלען זײַנען נאָך דערווײַל זייער קליינע. דער גרעסטער טייל פֿון די סטודענטן זײַנען געבוירן געוואָרן אין אַמעריקע אָדער דורכגעגאַנגען די אַמעריקאַנער בילדונגס-סיסטעם. יעדער סטודענט באַאַרבעט אַ טעמע פֿון זײַן ספּעציאַליטעט אונטער דער אָנפֿירונג פֿון אינסטיטוט. אַ סך טעמעס האָבן אַ פֿאַרבינדונג מיט אַמעריקע. טייל סטודענטן וועלן צום סוף פֿון הײַנטיקן טערמין, אָנהייב זומער, שוין האָבן פֿאַרטיק גרעסערע אויספֿאָרשונגען.

מיט דער צײַט, רעכענען מיר, וועט זיך די אָפּטיילונג פֿונאַנדערוואַקסן אין אַ ייִדישן קאָלעדזש, וווּ פֿעיִקע ייִדישע יונגע לײַט מיט אַן אינטערעס פֿאַר פּראָבלעמען פֿון ייִדישן לעבן וועלן זיך קענען צוגרייטן צו וויסנשאַפֿטלעכער אַרבעט. דאָס וועט בײַ זיי געדויערן עטלעכע יאָר. די ספּעציעל פֿעיִקע וועלן דערנאָך קענען אָנהייבן טאָן, אונטער דער געהעריקער אָנפֿירונג, כּמעט אַ זעלבסטשטענדיקע פֿאָרשערישע אַרבעט.

ווען מע האָט אָנגעהויבן רעדן וועגן דעם, אַז אַמעריקע זאָל ווערן דער צענטער פֿון ייִוואָ, האָט זיך מסתּמא קיינער ניט אויסגעמאָלט, אַז די מלחמה וועט זיך אַזוי פֿאַרציִען. איצט זעט שוין יעדערער, אַז צום סוף איז נאָך זייער ווײַט. אַזוי לאַנג ווי די מלחמה געדויערט, וועט דער צענטער פֿון ייִוואָ געוויס זײַן דאָ. און אַהער וועלן זיך ציִען די פֿעדעם פֿון אַלע צווײַג-אָרגאַניזאַציעס און פֿון איינציקע מיטאַרבעטער אין אַרגענטינע, אין ארץ-ישׂראל, אין ענגלאַנד און אין אַלע אַנדערע לענדער, וווּהין מע קען נאָך גרייכן.

וואָס נאָך דער מלחמה וועט זײַן, ווייסט קיינער ניט. מיר ווילן דאָך אַלע זײַן זיכער, אַז דאָס אייראָפּעיִשע ייִדנטום וועט זיך ווידער אַוועקשטעלן אויף די פֿיס. און נאָך דער שרעקלעכער פּײַן און צעשטערונג וועט מען אַוודאי דאַרפֿן די הילף פֿון פֿאָרשונג בײַם צוריק אויפֿבויען דאָס ייִדישע לעבן. עס איז נאָך צו פֿרי איצטער צו פֿאַרנעמען זיך מיט דער פֿראַגע, וווּ עס וועט דעמאָלט זײַן דער צענטער פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט. אָבער אין איין זאַך מעגן מיר זײַן זיכער: איינער פֿון די צענטערס פֿון אינסטיטוט וועט געוויס זײַן און בלײַבן אין ניו-יאָרק. ווײַל כּל-זמן דאָ אין לאַנד וועט זײַן אַ ייִדיש לעבן, וועט זײַן אַ באַדערפֿעניש אויסצופֿאָרשן דאָס ייִדישע לעבן. און דאָס איז דאָך דער ציל פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט.  

Boris Sandler: Thoughts on His Creative Work

Boris Sandler: Thoughts on His Creative Work

Misha Lev celebrates Boris Sandler’s 30 years of work in the field of Yiddish letters with this biographical and literary appraisal covering everything from his early work with the Soviet Yiddish revivalist journal “Sovetish Heymland” to his first novel “Steps Leading Up to a Miracle”, to his most recent works including “Stones Don’t Bear Witness”, a historical novel on the Keshenev Pogrom of 1903, and Red Shoes for Rachel, a psychological novel.

 

באָריס סאַנדלער — אײניקע געדאַנקען װעגן זײַן שאַפֿונג

פֿון מישע לעװ (ישׂראל)

לעבעדיקע פֿאַרגאַנגענהײט…

ס׳איז פֿאַר קײנעם קײן סוד ניט, אַז דאָס לעבן האַלט זיך אין אײן ענדערן, נאָר די קײט פֿון קונסט בלײַבט אייביק. באָריס סאַנדלער איז פֿאַרבליבן געטרײַ אונדזערע פֿאָרגייער, און אין דער זעלבער צײַט, איז ער אַ מאָדערנער שרײַבער, אין ריטעם פֿונעם הײַנטיקן טאָג. עס לאָזט זיך נאָך אַזױ זאָגן: פֿאַר די יאָרן װאָס איך קען אים, איז ער פֿאַרבליבן דער זעלבער און אײנצײַטיק געוואָרן אַן אַנדערער.

אונדזער פּען־קאָלעגע איז שױן טאַקע ניט קײן יונגער־מאַן, נאָר ער, װאָס איז שױן באַגליקט מיט דרײַ פֿײַנע אײניקלעך, האַלט ערשט בײַם אָנהײב פֿון פֿאַרעלטערן זיך. װי דען אַנדערש, אױב ער איז איבערגעפֿילט מיט שאַפֿונגס־כּוח. זײַנע װאָגיקע װערק װאָס נעמען אַרום אַ שלל פֿון טעמעס און מאָטיװן, זײַנען רײַך מיט מענטשלעכע כאַראַקטערן (צו מאָל אַ נײַער, פֿריִער אונדז ניט באַקאַנטער טיפּאַזש), פּסיכאָלאָגישע קאָליזיעס און נאָך מעלות, וואָס אַ דאַנק זיי האָט ער זיך שױן דערװאָרבן אַ ביז גאָר אָנגעזעענע פּאָזיציע אין דער ייִדישער ליטעראַטור.

מײַן פּרוּװ כאָטש טײלװײַז באַלײַכטן סאַנדלערס שטײַגן אױף דעם דערנערדיקן שרײַבערישן לײטער װעל איך אָנהײבן פֿון אַ צוריקבליק צו דעם פֿאַרהעלטנישמעסיק לאַנג־פֿאַרבאָרגענעם ערשטן טרעפּל. ס׳הײסט, פֿון װאַנען קומט ער און מיט װאָס האָט ער זיך באַשעפֿטיקט נאָך ביז דעם, װי ער האָט זיך גענומען פֿאַר דער פּען. דורך די צענדליקער יאָרן האָט סאַנדלער פֿאַרהיט די װאַרעמקײט צו זײַן הײמשטאָט בעלץ, פֿון װאַנען ער, מיט זײַן צוגעבונדנקײט צו אײַנגעװאָרצלטער ייִדישער טראַדיציע, האָט פֿאַרהיט און מיטגעבראַכט אַ ביז גאָר היפּשן באַגאַזש.

זאָל דאָ נאָך אָפּגעמערקט װערן, אַז אין געװעזענעם סאָװעטן־פֿאַרבאַנד איז בעלץ, װוּ ס׳האָבן געװױנט אַרום 15 טױזנט ייִדן, געװען אַן אױסנאַם־שטאָט מיט פֿיל שטריכן פֿון אַ פֿאַרװאָרצלט נאַציאָנאַל פֿאָלקסלעבן. די פֿינף ייִדישע שולן, וואָס האָבן עקזיסטירט פֿאַר דער מלחמה, האָט מען פֿאַרמאַכט, נאָר אױסמעקן זײ פֿון זכּרון האָט זיך ניט אײַנגעגעבן.

שױן גלײַך בײַם בראשית פֿון זײַן אָנהײבן ניט נאָר דערצײלן, נאָר אױך שילדערן, האָט סאַנדלער זיך אָפֿט באַנוצט מיט “רײַזעס” צוריק אין זײַן קינדהײט, צו יענע געשטאַלטן און נשמה־לאַנדשאַפֿטן. פֿון אַלץ איז געװען אײַנצוזען, װי ער נערט זיך מיט די װערטן פֿון יענע ד׳ אַמותן, זעצט פֿאָר אָטעמען מיט יענער הײמישער בעלצער לופֿט. קלאָר, אַז װאָס װײַטער, אַלץ מער שפּרײַזט ער אַריבער די גרענעצן, נאָר אין אַ געװיסער מאָס פֿאַרבלײַבט עס אַ װיכטיקער יסוד פֿון זײַן שעפֿערישן װעג. ער איז געװען און פֿאַרבליבן אַ טײל פֿון דעם בעסאַראַבער ייִדישן שבֿט.

אױך זײַנע ערשטע שרײַבערישע לערער זײַנען געװען זײַנע זײדעס, באָבעס, זײַנע טאַטע־מאַמע. איך װײס עס, װײַל באַשריבן האָט ער זײ אַזױ, אַז איך זע און הער זײ װי לעבעדיקע. מיט סאַנדלערס מאַמען, געניע, מיט איר גאָר ניט פּשוטע, קלוגע רײד, מיט איר מחיהדיקן, מלא־טעם ייִדיש בין איך גוט באַקאַנט. בײַ איר, דאַכט זיך מיר, האָט ער גענאַשט מער װי בײַ עמעצן אַנדערש. ער רעדט אין דער שפּראַך פֿון זײַן מאַמע געניע.

דער ליטעראַטור־קריטיקער, דראַמאַטורג, דערצײלער, יחזקאל דאָברושין האָט אונדז, יונגװאַרג, מיטגלידער פֿון אַ ליטעראַטן־קרײַז, שטילערהײט דערצײלט, װי אונדזערע שרײַבער, װאָס זײַנען שױן אױף דער װעלט ניטאָ, האָבן געװוּסט און באַשריבן די אױסגעשניצטע אָרון־קודשן, אױסגעקריצטע מצבֿות, באַלעמערס, הגדות, פּסחדיקע בעכערס, חנוכּה־לעמפּלעך, חנוכּה־דרײדלעך, פּורים־גראַגערס. צום סוף, האָט אונדז דער מדריך ניט פֿאַרגעסן צו װאָרענען, אַז מיר דאַרפֿן עס ניט. גײן אין שיל זיך אײַנקוקן אין די אָרון־קודשן, אָדער אין די הגדות — מען דאַרף ניט; נאָר אַ ייִדישן שרײַבער שטערט ניט אױך אַזױנס צו װיסן. סאַנדלער האָט אױך אַזאַ ירושה איבערגענומען און װײסט זי װי אױסצונוצן.

*   *   *

אין 1981 האָט “סאָװעטיש הײמלאַנד” פֿאַרעפֿנטלעכט באָריס סאַנדלערס ערשטע דרײַ דערציילונגען. איך האָב זײ געלײענט פֿאַר דעם װי זײ האָבן אָנגעטראָפֿן אין רעדאַקציע און ניט באַמערקט, אַז אױסער דעם קאָרעקטאָר זאָל עמעצער געװען צולײגן אַ שטאַרקע האַנט. צי האָט מען אין די דרײַ קליינע זאַכן שױן געקענט אײַנזען עכטן טאַלאַנט, איז ניט אַזױ לײַכט צו ענטפֿערן. דערצו װײסן מיר מחברים פֿון ערשטע ביז גאָר געלונגענע פּראָזע־װערק, לידער און — או־װאַ, בײַ דעם זײַנען זײ פֿאַרבליבן. מען האָט פֿאָרגעזעצט שרײַבן, זיך דרוקן, נאָר ס׳האָט ניט געפֿידלט.

װאָס יאָ? דער אָנפֿאַנגישער פּעריאָד, װאָס איז אײגנטימלעך יעדן װאָס טרױמט צו װערן אַ שרײַבער, האָט בײַ סאַנדלערן פֿאַרנומען ביז גאָר װײניק צײַט. זײַנע טרױמען לאָזן זיך ניט אױסלעשן. דעם אײנציקן אין סאָװעטן־פֿאַרבאַנד ייִדישן ליטעראַריש־קינסטלערישן זשורנאַל “פֿאַרװאַרפֿט” ער מיט זײַנע דערצײלונגען, װאָס לאָזן זיך ניט אָפּרוקן אױף שפּעטער (דאַן איז נאָך זײַן פּובליציסטישע יצירה ניט געװען אָנגעצײכנט). אין יענעם “האָניק־פּעריאָד” איז צװישן אונדז בײדע געקומען אַ נאָענטע װאַרעמקײט. אַזױ דערמאָנען זיך מיר אונדזערע פֿאַרצױגענע נשמה־שמועסן, װען באָריס איז געװען מײַן נאַכטגאַסט. איך, אױף מײַן דיװאַן, װוּ אַ דינע זינגעװדיקע פּרוזשינע האָט זיך געלאָזט הערן, און באָריס אױף אַ שמאָל און קורץ צעלײגבעטל, פֿון װאַנען ס׳האָבן אױסגעסטאַרטשעט זײַנע נאַקעטע פֿיס.

אַ לענגערע צײַט זײַנען מיר געװען אין אַ העפֿטיקן בריװ־אױסטױש. הײַנט געפֿינען זיך זײַנע בריװ צו מיר אין תּל־אָבֿיבֿער שרײַבערישן אַרכיװ־צענטער “גנזים”, װאָס פֿאַרנעמט זיך מיט פֿאָרשן די געשיכטע פֿון דער העברעיִשער און טײלװײַז אױך מיט דער ייִדישער ליטעראַטור.

ניט קײן שטאַמלענדיקער, אַן אײַנגעשפּאַרטער, שטענדיק אַן אָנגעלאָדענער אין דער אַרבעט, אַזאַ איז ער שױן דאַן געװען און אַזאַ איז ער ביז הײַנט פֿאַרבליבן. זײַנס האָט ער זיך אין גיכן דערשלאָגן. אין מאָסקװע, אין אַלפֿאַרבאַנדישן פֿאַרלאַג פֿון סאָװעטישע שרײַבער (Советский писатель), דערשײַנט אין 1986 זײַן פּראָזע־ערשטלינג “טרעפּלעך אַרױף צו אַ נס”. צװײ אָנגעזעענע שרײַבער, װאָס האָבן רעצענזירט דעם מאַנוסקריפּט, האָבן כּמעט מיט אײנע און די זעלבע װערטער אונטערגעשטראָכן, אַז דאָס בוך װעט רעפּרעזענטירן דעם מחבר און די ייִדישע ליטעראַטור אױף אַ גוטן אופֿן. דאָס האָט ניט געשטערט אײגענע “פֿרײַנד” צו מאַכן אַ פּרוּװ באַגראָבן דעם בוך, נאָך איידער עס װעט דערזען די ליכטיקע װעלט. די סיבה? אַרױסגעװיזענע סימפּאַטיע צו ארץ־ישׂראל.

מיט אַ מחבר פֿון אַן ערשט בוך טרעפֿט אַזױנס זעלטן, אָבער װי נאָר “טרעפּלעך אַרױף צו אַ נס” איז דערשינען אין ייִדיש, כּמעט אין דער זעלבער צײַט, איז דאָס בוך אײַנגעשלאָסן געװאָרן אין פּלאַן פֿון רעדאַקציאָנעלער צוגרײטונג, עס אַרויסצולאָזן אין דער רוסישער איבערזעצונג. צװישן די מיטגלידער פֿון דער פֿאַרלאַג־פֿאַרװאַלטונג (דאָס זײַנען געװען פֿאָרשטײער פֿון די רעפּובליקאַנישע שרײַבער־אָרגאַניזאַציעס) האָבן זיך אױסגעזוכט קעגנער פֿון אַזאַ פּריווילעגיע. דער הױפּט־פֿאַרטײדיקער איז בפֿירוש געװען דער אַזערבײַדזשאַנער שרײַבער טשינגיז גוסײנאָװ, פּראָפֿעסאָר פֿונעם מאָסקװער ליטעראַרישן אינסטיטוט.

דאָס בוך אין דער רוסישער איבערזעצונג “Ступени к чуду” איז דערשינען אין 1988. לױט די הײַנטיקע מאָסן איז דער טיראַזש געװען אַן אומגעהעריקער — 30 טויזנט קאָפּיעס; און איז אױספֿאַרקױפֿט געװאָרן במשך פֿון עטלעכע וואָכן.

עלעמענטאַרע אמתן, װעלכע איך װאָלט אױך געקענט פֿאַרבײַגײן. װען בײַ מיר, אַ געװעזענעם רעדאַקטאָר אין דעם זעלבן פֿאַרלאַג, זאָל מען פֿרעגן, צי לאָזט זיך אַזאַ שרײַבעריש גליק דערקלערן בלױז מיט דער מאָס פֿון טאַלאַנט, װאָלט איך אפֿשר צוגעגעבן: דערצו נאָך דאַרף מען אַמװײניקסטן ניט זײַן קײן מלופּן־קינד, קײן ניונקעלע. מען דאַרף זײַן אין זיך זיכער און זיך קענען דערשלאָגן, װאָס דיר קומט.

יחיאל שרײַבמאַנס אָנװײַזונגען, געגעבן פֿון האַרצן מיט אַ ברײטער האַנט, פֿון אַ לערער און פֿאַרערער, װי מיט גרױס מײַסטערשאַפֿט שלײַפֿן און פֿײַלן יעדער שורה, יעדעס װאָרט, איז ניט צום איבערשאַצן. אַ דאַנק אים, האָט סאַנדלער מיט טיפֿן גלײבן אין זײַן שליחות מיט התמדה פֿאַרטיפֿט זײַן טאַלאַנט און באַזונדערס זײַן ליטעראַריש װיסן; דאָך האָט זיך נאָך פֿאַר אַן עכטן שאַפֿער געפֿאָדערט אַ װײַטערגאַנג — געװען זײַנען דאָס די צװײ־יאָריקע קורסן פֿאַר ייִדישע רעדאַקטאָרן בײַם מאָסקװער ליטעראַרישן אינסטיטוט.

אַ װיכטיקער אױפֿטו.

אױב נעמען דאָס אַלץ אין באַטראַכט, באַקומט זיך, אַז אינעם אַרײַנפֿלעכט פֿון אַ שאַרף־קינסטלעריש אױג, כּדי אַרײַנצודרינגען אין די נשמות און אױפֿדעקן די פּסיכאָלאָגיע פֿון די געמאָלטע העלדן, מיט אַ צוגאָב פֿון פֿעיִקײט צו פֿילן דאָס לעבן און גורל פֿון אַ פֿאַרגאַנגענעם דור, װאָס ער האָט אײַנגעזאַפּט אין זיך פֿון זײַנע אָבֿות, — איז די מעגלעכקײט צו שטודירן ייִדיש אין אַ ספּעציעלן מלוכישן ליטעראַרישן אינסטיטוט געווען אין יענע צײַטן אַן אומגעהערט מזל. נאַטירלעך, אַז דאָס האָט באַדאַרפֿט מיטװירקן אױפֿן שרײַבערישן דערפֿאָלג.

אױף די זעלבע ייִדיש־קורסן האָבן געלערנט אונדזערע הײַנט־באַװוּסטע דיכטער לעװ בערינסקי, װעלװל טשערנין, משה לעמסטער און דער טאַלאַנטירטער, אױסגעשפּראָכענער ליטעראַטור־פֿאָרשער מיכאל קרוטיקאָװ. גוט איז, װאָס זײ שטײט נאָך פֿאָר אַ היפּשער באַרג־אַרױף. עס בעט זיך נאָך צוגעבן, אַז אױך אָן די ייִדיש־קורסן זײַנען אין יענע יאָרן (װער פֿריִער, װער שפּעטער) אין אונדזער ליטעראַטור צוגעקומען אַזױנע ביז גאָר טאַלאַנטפֿולע דיכטער און פּראָזאַיִקער, װי אַלכּסנדר בעלאָוסאָװ און מיכאל פֿעלזענבאַום.

באָריס סאַנדלער האָט שױן מער די פּען פֿון האַנט ניט אַרױסגעלאָזט. אַז ער איז אויף אַן אמת אַ שרײַבער האָט מען אים אױך פֿריִער ניט באַדאַרפֿט אײַנרײדן; זעלבשטענדיקײט האָט אים קײן מאָל ניט אױסגעפֿעלט. ער האָט מיט דערפֿאָלג גענומען װײַטער שטײַגן אױף די טרעפּלעך פֿון קינסטלערישן שאַפֿן. דערװײַזן, אַז אַזױ איז טאַקע געװען, װאָלט פֿאַרנומען צו פֿיל אָרט און איך האָב דאָך בדעה צו פּרוּװן אים פֿאָרצושטעלן אויך אין אַנדערע זײַנע מעסטונגען.

איז אָט: מיט אַ מאָל, יאָ מיט אַ מאָל, װײַל פֿאַר דער איבערװעגנדיקער מערהײט האָט זיך אין געװעזענעם סאָװעטן־פֿאַרבאַנד אָנגעהױבן די “פּערעסטרױקע” אומגעריכט. דאָס זײַנען געװען טעג מיט גרױסע האָפֿענונגען, װען אַלץ האָט איבערראַשט און פֿיל האָט אַנטציקט. װי דען אַנדערש, אױב דער מאָרגנדיקער טאָג האָט באַדאַרפֿט אױפֿהערן גײן מיטן אַלטן דערנערדיקן װעג; אַז דער װעג קײן ארץ־ישׂראל איז אָפֿן — איז בײַם אָנהייב אױך שװער געװען צו גלײבן. ס׳איז געװען טומלדיק, רעשיק. בײַ װעמען דער קאָפּ האָט זיך אױפֿגעניכטערט און, פֿאַרקלערנדיק זיך, גענומען זינקען אין דעם שרעקלעך־פֿאַרגאַנגענעם און, דאַנק דיר גאָט, פֿאַרלױרענעם עבֿר…

אין די שטורעמדיקע טעג האָט זיך אַרױסגעװיזן, אַז באָריס סאַנדלער איז אױך באַשאָנקען מיט אַ הײסן געזעלשאַפֿטלעכן טעמפּעראַמענט, װאָס פֿריִער האָט זיך געקענט אױסדאַכטן, אַז ער איז צו דעם גלײַכגילטיק. אַװעק איז ער מיט זײַן אײגענעם, אים אײגנטימלעכן װעג, אײַנשליסנדיק די זשורנאַליסטיש־פּובליציסטישע טעטיקײט.

נאָך אין 1989 גרינדעט ער בײַ דער מאָלדאַװישער רעפּובליקאַנישער טעלעװיזיע אַ ספּעציעלע ייִדישע פּראָגראַם “אױף דער ייִדישער גאַס”. אָפּגעטאָן אײן װיכטיקע אַרבעט און גלײַך גענומען שאַפֿן אין שטאָט אַ ייִדישע ביבליאָטעק א”נ פֿון איציק מאַנגער; און נאָך אַן עול אױף די פּלײצעס — רעדאַקטירן דעם ייִדישן טײל פֿון דער צװײ־שפּראַכיקער צײַטונג “אונדזער קול”. דערצו נאָך די געשאַפֿענע סצענאַרן פֿאַר די פֿילמען “גיב זיך ניט אונטער, ייִדיש” (1991) און “װוּ איז מײַן הײם” (1992). פֿון דאַנען דער אױספֿיר — ער קען זײַן אַקטיוו אין איין צײַט אויף פֿאַרשיידענע פֿעלדער פֿון שאַפֿערישקייט — און אַזוי ביז הײַנט צו טאָג, װען ער איז שױן אין די רײַפֿע יאָרן.

ס׳װעט ניט זײַן, מײן איך, קײן אָפּװײַכונג פֿון אונדזער שמועס, אױב כ׳װעל אין דעם אָרט זאָגן: שרײַבערישע מי איז אַ טועכץ װאָס לאָזט ניט רוען ניט בײַ טאָג, ניט בײַ נאַכט, צי איז עס װאָכעדיקע אָדער יום־טובֿדיקע טעג. ס׳איז אַ מעכטיק געפֿיל, װאָס געװעלטיקט איבער דיר, צו מאָל אַפֿילו קעגן דײַן װילן.

*   *   *

קײן ישׂראל, װאָס איז אױך נאָך ניט געװאָרן זײַן באַשטענדיקע הײם, איז סאַנדלער, מיט זײַן גאַנצער משפּחה, געקומען אין 1992. דאַן איז ער געװען אין סאַמע בלי פֿון זײַנע שאַפֿערישע כּוחות. זײַן פּראָזע װאָס האַלט זיך אין אײן פֿאַרפֿײַנערן און פֿאַרטיפֿערן, רופֿט אַרױס עמאָציעס, װאָס עכטע קונסט דאַרף אַרױסרופֿן. די בעסטע דערצײלונגען זײַנען סײַ פּשוטעדיק, סײַ ראַפֿינירט. צו זײַן עולה זײַן גייט אין ירושלים אַרויס זײַן פֿאָרש־אַרבעט “דער ענין נומער 5390”, מיטן אַרײַנפֿירוואָרט פֿון יוסף קערלער. סאַנדלער דרוקט זיך אין אַ רײ זשורנאַלן און צײַטונגען אין פֿאַרשײדענע לענדער, לײענט לעקציעס. אין ירושלימער אוניװערסיטעט באַאַרבעט ער די ייִדישע פּעריאָדישע פּרעסע, װאָס איז דערשינען צווישן ביידע וועלט־מלחמות. עס איז ניט קײן צופֿאַל, װאָס גאָר אין גיכן פֿירט ער אָן מיטן תּל־אָבֿיבֿער “לײװיק־פֿאַרלאַג”. אָבער פֿריִער פֿאַר אַלץ דאַרף אָפּגעמערקט װערן דער רײַך־אילוסטרירטער און ביז גאָר געלונגענער ייִדישער זשורנאַל פֿאַר קלײן און גרױס “קינד־און־קײט”.

װילט איר, קען מען פֿרעגן: רבותי, מה רעש? װאָס איז עס צום ערשטן מאָל, װען בײַ אונדז װערט אַרױסגעלאָזט אַ קינדער־זשורנאַל? אָט װער ס׳װעט, מײן איך, בעסער פֿאַר מיר, ענטפֿערן אױף דער פֿראַגע, ס׳איז כּדאַי. די פּען אַלײן  בעט זיך צו דערמאָנען:

פּראָפֿ׳ דבֿ נױ (העברעיִשער אוניװערסיטעט, ירושלים):

“קינד־און־קײט” איז אַ יום־טובֿ ניט נאָר פֿאַר די ליבהאָבער פֿון ייִדיש, פֿאַר װעלכע די ייִדיש־אַשכּנזישע קולטור־ירושה איז אַ נאַטירלעכער טײל פֿון זײער “איך”, נאָר אױך פֿאַרן ייִדישן פֿאָלק בכלל.

פֿאַרן ייִדישן פֿאָלק בכלל — װײַל דער נײַער ישׂראלדיקער קינדער־זשורנאַל סימבאָליזירט דאָס אױפֿלעבן אין זײער אײגענער הײם פֿון צענדליקער ייִדישע קינדער־צײַטונגען, װעלכע האָבן פֿאַרן חורבן דערפֿרײט און געקװיקט די ייִדישע נשמות — גרױס און קלײן, רײַך און אָרעם, טאַקע קינד־און־קײט אױף דער גאָרער װעלט.

אין אַ פּראַכט־אױסגאַבע, װאָס איז ביז הײַנט אַ פֿאַרגעניגן צו נעמען אין די הענט אַרײַן איז אײנצײַטיק אין ירושלים דערשינען איציק קיפּניסעס “ייִדישע מעשׂהלעך”. װי װײַט און גוט דער זשורנאַל “קינד־און־קײט” װאָלט זיך פֿאַרקליבן, קען מען בלױז קלערן, נאָר איצט איז עס, לײדער, ניט מער װי אַ קערנדל פֿון אונדזער ליטעראַרישער געשיכטע. דער זשורנאַל האָט טאַקע אויפֿגעהערט אַרויסצוגיין, אָבער די זאָרג פֿאַרן ייִדישן קינד איז פֿאַרבליבן. דווקא אָט דאָס טראַכטן וועגן דעם מאָרגן פֿון ייִדיש, האָט זיך אויסגעגאָסן אין אַ נײַ ווערק — זײַנע מעשׂהלעך אין גראַמען װעגן חיות און פֿײגל — “נישט־געשטױגן, נישט־געגפֿלױגן”.

נאָך זײַענדיק אַ ישׂראל־תּושבֿ, זײַנען בײַ סאַנדלערן דערשינען נאָך צװײ ביכער: “דער אַלטער ברונעם” (תּל־אָבֿיבֿ, 1994) און “טױערן” (ירושלים, 1997). אַן אָפּרוף װעגן די דערצײלונגען האָב איך געדרוקט אין אָקספֿאָרדער “די פּען”, רעדאַגירט פֿון גענאַדי עסטרײַך. דאָס שױן אַרױסגעזאָגטע און פֿאַרעפֿנטלעכטע קלײַב איך זיך ניט איבערחזרן. הײַנט נאָך, אַז איצט װײס איך, אַז דאָס איז נאָך ניט דער הױכפּונקט פֿון זײַנע שאַפֿונגען.

לעצטנס, קוק איך װידער אַרײַן אין אַלע זײַנע שױן דערשינענע און נאָך ניט געדרוקטע װערק. זײ רופֿן אַרױס אַ שלל געדאַנקען. אַדרבא, לײענט אײַך אַלײן גוט אַרײַן און איר װעט אײַנזען, װי זײַן מײַסטערשאַפֿט אַנטפּלעקט זיך אױף פֿאַרשײדענע אופֿנים. כּמעט אין יעדער דערצײלונג אינעם אױסבילדן פֿון די געשטאַלטן װערן טראַקטירט אונדזערע ספּעציפֿיש־ייִדישע פּראָבלעמען, אונדזער דורכגעלעבט לעבן מיט אַלע קאָמפּליקאַציעס. װי מיר שײַנט, איז עס בײַ אים מער װי אַ באַגלײט־מאָטיװ; ס׳איז גיכער נעענטער צו דער עצם טעמע, װאָס ער האָט אין זיך אײַנגעזױגן פֿון קינדװײַז אָן, װאָס אױב אַלײן ניט פֿאַרגעדענקט, איז גענוג זיך אָנגעלײענט, אָנגעהערט, אָנגעזען פֿון די בינע־ברעטער און עקראַן. אױסגעטראָטענע סטעזשקעס, װאָס װי זײ זאָלן ניט פֿאַרװאַקסן װערן, לאָזן זײ זיך ניט פֿאַרגעסן.

כ׳װאָלט אױך ניט געזאָגט, אַז דעם לײענער פֿירט ער גרינג אַרײַן אין דער אַטמאָספֿער פֿון דעם סיפּור־המעשׂה. צו ערשט, פּרוּװט ער אים פֿאַרנאַרן, אָדער אַ ביסעלע אײדעלער געזאָגט, פֿאַראינטריגירן. און נאָך, ניט אַלץ ברענגט ער אַרױס אין אײבערטעקסט. צו מאָל, שטערט ניט אָפּצושטעלן דאָס לײענען, אַ קלער טאָן און עס שװימט אַרױס אַן אונטערטעקסט, װאָס פֿאָדערט אַ ראַפֿינירטן לײענער.

*   *   *

מיר האָט זיך פֿאַרגעדענקט דער געזעגענונגס־אָװנט פֿאַר סאַנדלערס אָפּפֿאָרן קײן אַמעריקע, װוּהין ער איז אײַנגעלאַדן געװאָרן אױף אַרבעט אין “פֿאָרװערטס” — די אײנציקע ייִדישע צײַטונג מיט אַזאַ דורותדיקן המשך, װאָס סטימולירט נאָך די װאָס שאַפֿן און לײענען אין דער גאָרער ייִדישער װעלט. ניט איך אײנער האָב פֿאַרשטאַנען, אַז אַהין פֿאָרט ער ניט װי אַ גאַסט אױף אַ װײַל. און װי האָט געקענט זײַן אַנדערש, אױב אַלטע לײַט ווערן אַנטרונען און יונגע פּען־מײַסטער קומען קוים צו.

דערמאָנען מיר: בעלץ, קעשענעװ, מאָסקװע, ירושלים און װידער אַ נײַ בלעטל, אַ נײַ לעבן — ניו־יאָרק. װיפֿל איך געדענק אים — איז ער נאָר אין דער אַרבעט. די שאַפֿערישע ענערגיע האַלט בײַ אים אין אײן ברױזן. דערבײַ ניט פֿון די קרעכצנדיקע, נאָר פֿון די שטענדיק גלײבנדיקע אינעם קיום פֿון ייִדישן אות.

בײַם שרײַבן דעם מאַטעריאַל איז שױן ניט אײן מאָל אױפֿגעשװוּמען אױפֿן זינען, צי װעט עמעצער פֿון אונדזערע פּען־קאָלעגעס ניט קײן קלער טאָן, אַז איך בײג בכּיװנדיק איבער דעם שטעקן און דערלױב זיך אַרױסזאָגן צו פֿיל שבֿחים פֿאַר אַ שרײַבער, װײַל דערצו איז ער נאָך אַ גאַנצער “יאַ־טעבע־דאַם”, און טאַקע, װאָס איז ער עפּעס פֿון די מלאכים, אָן קײן שום חסרונות?

זאָרגט אײַך ניט. װער װײסט עס ניט, אַז מלאכים גײען ניט אַרום אױף דער ערד און אױב זײ לעבן איז נאָר אין סאַנדלערס ביכער. לײען איך, געװײנטלעך, נאָך ביז דעם װי ער גיט זײ אָפּ אין דרוק און ניט זעלטן טרעפֿט, װען איך װײַז אים אָן אױף ערטער, װאָס, װי מיר דאַכט, האַלטן זײ ניט אױס די פּראָבע. דאַן, טיטשע איך מיטן פֿינגער און װאָס געמײנט, דאָס געזאָגט. צי איז ער, דער מחבר, מיט מיר מסכּים, דאָס איז שױן זײַן זאַך, זײַן מחברס רעכט. אײַנזען אַן אײגענעם פֿעלער אין מאַנוסקריפּט איז גאָרניט אַזױ גרינג. ס׳איז אָבער ניט צום פֿאָרװאָרפֿן, װער רעדט שױן פֿון בײַסיקע רײד.

אַ צוגאָב: װען אונדזערע, דאַן נאָך באמת יונגע, האָבן זיך גענומען פֿאַר דער פּען, איז בײַ זײ קױם צו באַמערקן געװען די ברכה פֿון טאַלאַנט, הײַנט זײַנען זײ אונטער די ארץ־ישׂראל־הימלען און אין דער װײַטער אַמעריקע קינסטלעריש פּראָדוקטיװ. דאָס זײַנען פּראָזאַיִקער פֿון אַ היפּשן פֿאַרנעם און רעאַליזירונג, מחברים פֿון ברײטלײַװנטיקע װערק, װאָס זײַנען פֿול מיט געדאַנקען און געדענקען. עכטע דיכטער, צײַטונגס־מענטשן, וואָס מיט פּאָלעמישער פֿאַרשאַרפֿטקייט פֿאַרנעמען זיי זיך מיט וויכטיקע פֿאָרש־אַרבעטן וועגן דער ניט־לאַנג פֿאַרגאַנגענער און קלאַסישער ירושה פֿון אונדזער ליטעראַטור און קולטור. אַװדאי, װאָלט געװען אַ יושר, אַז קריטיקער, אױב דאָס ווערק פֿאַרדינט עס פּאָפּולאַריזירן, פֿאָרשטעלן אַזױ, אַז דעם לײענער זאָל זיך װעלן װאָס גיכער באַקומען אַזאַ בוך אין האַנט.

װי מאָדנע דאָס װאָלט ניט אױסגעזען פֿאַר קײן אַנדער ליטעראַטור, נאָר בײַ אונדז איז ניטאָ װער ס׳זאָל זיך מיט דעם פֿאַרנעמען. קײן קריטיקער פֿאַרמאָגן מיר ניט. װען דאָס זאָל זײַן ניט אַזױ, װאָלט איך מעגלעך זיך ניט אונטערגענומען צו שרײַבן אַ בוך עסײען “ליטעראַרישע פּאָרטרעטן”, װעגן שרײַבער און קינסטלער פֿון מײַן דור. קױם אַזױ, איז װאָס קען מען טאָן? ס׳װעט ניט האַלטן מיט משפּחהדיקײט, אויב יעדערער פֿון אונדז, שריפֿטשטעלער, װעט גערן, װי אַ װאָלונטיר, שװאַרץ אױף װײַס דערצײלן װעגן זײַנע פּען־קאָלעגעס. קלאָר, אַז יעדער װעט עס טאָן אױף זײַן אופֿן. גיכער פֿאַר אַלץ עסײיִסטיש.

און איצט װידער צום עיקר: דאָס מאָל דערװאַרט אונדז אַ נײַער זשאַנער. אין 2004 דערשײַנט אין תּל־אָבֿיבֿ סאַנדלערס אַ היסטאָרישער ראָמאַן “װען דער גולם האָט פֿאַרמאַכט די אױגן”. די רײד גײט דאָרט װעגן אַ בלוט־בילבול, דעם מוראדיקן קעשענעװער פּאָגראָם, װאָס איז פֿאָרגעקומען אין אַפּריל 1903. דאָ דאַרף אָפּגעמערקט װערן דעם שרײַבערס גוטע קענטשאַפֿט פֿון מאַטעריאַל. מיט גרונטיקן װיסן און טיפֿן פּסיכאָלאָגישן אַרײַנבליק װערט געשילדערט אַ היפּשע כאָפּטע שװאַרץ־מאהניקעס, אָנגערעגטע דורך דעם רעדאַקטאָר פֿון דער אַנטיסעמיטישער צײַטונג “בעסאַראַבעץ” פּ. קרושעװאַן און זשאַנדאַרם־אָפֿיציר לעװענדאַל.

די פּאָגראָם־ליטעראַטור איז, ווי באַקאַנט, פֿון סוף 19טן יאָרהונדערט, בײַ אונדז ייִדן, געװאַקסן װי אױף הײװן. איך, אַ שטײגער, געדענק נאָך װי כ׳האָב געלײענט מינסקיס “באַלאַגערונג פֿון טולטשין” אין אַבֿרהם רײזענס איבערזעצונג און ד. פּינסקיס “פֿאַמיליע צבֿי”. דעם זעלבן קעשענעװער פּאָגראָם האָט חײם־נחמן ביאַליק באַוויינט אין זײַן פּאָעמע “אין שחיטה־שטאָט”.

די אַלט־נײַע פּאָגראָם־טעמע, ניט געקוקט אױף דעם גרעסטן פּאָגראָם, וואָס אונדזער פֿאָלק האָט איבערגעלעבט — דער חורבן, איז זי נאָך אַלץ אַקטועל און טאָר ניט פֿאַרשװיגן װערן. װי עס איז צו זען פֿון זײַן היסטאָרישן ראָמאַן, האָט עס באָריס סאַנדלער געהאַט אין זינען און גוט האָט ער געטאָן, װאָס דורך זײַן הײַנטיקן װעלט־באַנעם האָט ער אָנגעשריבן אַזאַ בוך, װי “װען דער גולם האָט פֿאַרמאַכט די אױגן”.

*   *   *

אַרומכאַפּן, באַנעמען און דערבײַ נאָך פֿאַרמעסטן זיך אָפּצושאַצן די װערט פֿון אַלץ, װאָס באָריס סאַנדלער האָט פֿאַרעפֿנטלעכט, קלײַב איך זיך ניט. װײַט ניט קײן גענוגנדיקע, נאָר אַ פֿאַרדינטע ביבליאָגראַפֿיע פֿון קריטיק פֿאַרמאָגט ער. פֿאַר מיר איז איבערגענוג, װאָס װי װײַט מעגלעך באַגלײט איך אים אױף זײַנע שטײַגנדיקע שריפֿטשטעלערישע טרעפּ און אַזױ האָבן מיר זיך ענדלעך דערקליבן צו זײַן דערװײַל בעסט װערק “רױטע שיכעלעך פֿאַר רײטשעל” (“פֿאָרװערטס”־אױסגאַבע, ניו־יאָרק, 2008). דאָס בוך באַשטײט פֿון דרײַ “געריכטן” — צװײ נאָװעלעס און אַ דערצײלונג. נאָך איז דאָרט פֿאַראַן מײַנע אַ הקדמה, אָנגערופֿן “אַ װאָרט פֿריִער”. זיך אַלײן ציטירן װעל איך, פֿאַרשטײט זיך, ניט. צו דעם װאָס כ׳האָב שױן אַרױסגעזאָגט װעגן דעם ספֿר, בעט זיך צוגעבן, אַז דאָ איז באַזונדער בולט אײַנצוזען װי פֿאַר די יאָרן איז דער מחבר שרײַבעריש רײַפֿער געװאָרן. דאָ איז ניט צום טרעפֿן קײן אױבנאױפֿיקע נעבן־פּערסאָנאַזשן. װאָס יאָ? נײַע אינהאַלטן — נײַע פֿאָרמען, צו װעלכע ער קלײַבט אױס דעם געהעריקן װאָרט־אױסדרוק. אין זײַן שאַפֿערישן שמעלץ־אױװן האַלט ער אױך דאָ אין אײן בינדן דעם נעכטן מיטן הײַנט.

“רױטע שיכעלעך פֿאַר רײטשעל” איז אַ רײַך־פֿאַרביקע, אַ מײַסטעריש אױסגעבױטע דערצײלונג װעגן לעבן פֿון יחידים און מען קען זאָגן, פֿון כּלל־ישׂראל. אזאַ געדאַנק קומט באַזונדער צום אױסדרוק אין דער פֿינאַל־סצענע. אַגבֿ, אין געװעב פֿון דער דיכטערישער דערצײלונג זײַנען געלונגען אײַנגעשלאָסן נאַטור־בילדער (ים, הימל, מעװעס) און אַלץ װירקט מיט, כּדי צו שאַפֿן די געהעריקע שטימונג. אַלן פֿאַלס, אַזױ מײן איך און דערפֿאַר לאָזט זיך די פּען אַזױ פֿירן.

בכלל דאַרף אָפּגעמערקט װערן, אַז סאַנדלערס ייִדיש פֿאַרמאָגט אין זיך אַלע חנען פֿון דעם בעסאַראַבער ייִדיש־לשון, װאָס איז פֿול מיט זאַפֿט. די אידיאָמאַטיק און פֿרעמדע װערטער װאָס ער נוצט אױס (כ׳װאָלט ניט געזאָגט, אַז אַזױ אָפֿט) זײַנען אָרגאַניש אײַנגעפֿלאָכטן אין זאַץ. אױב נעמען אין אַכט די צײַט און די סבֿיבֿה, האָט עס װאָס צו זאָגן.

באָריס סאַנדלער איז ניט נאָר אַן אױסגעשפּראָכענער דערצײלער, װאָס דרינגט אַרײַן אין די סאַמע טיפֿענישן פֿון דעם מענטשנס נשמה, נאָר אױך אַ דיכטער מיט אַן אײגן קול, װאָס באַטראַכט װיכטיקע פּראָבלעמען און געשעענישן. עס טרעפֿן זיך פֿעליעטאָניסטישע, װאָס רופֿן אַרױס אַ שמײכל. צו מאָל אַפֿילו בײַסיקע, צו מאָל מיט אַ מאָראַל, מיט אַן אױסטײַטש, ניט זעלטן פֿילאָסאָפֿיש באַדאַכט; און װילט איר, איז עס גלאַט אַ דיכטערישע מעשׂה, װאָס דערנענטערט זיך צו געזאַנג. אױך אין זײ איז אײַנגעהילט אַ גאַמע פֿון מחשבֿות, װאָס רופֿן צו פֿאַרטראַכטן זיך.

און אָט, דאַכט זיך, האָב איך אָנגעטראָפֿן אױף אַ געהעריקער דעפֿיניציע, װי אָנצורופֿן אַזאַ דיכטונג — פֿאַבולאַרע ליריק.

פֿאַר די אַלע שרײַבערישע מעלות און הױכער אָנערקענונג פֿאַר זײַן ליטעראַריש שאַפֿן איז באָריס סאַנדלער באַקרױנט געװאָרן מיט אַ רײ בכּבֿודיקע פּרעמיעס: דעם דוד האָפֿשטײן־ און יעקבֿ פֿיכמאַן־פּרײַזן און נאָך, נאָך ביז דער לעצטער פֿאַרטײלונג, װאָס איז פֿאָרגעקומען סוף 2010, באַקומען דעם סעגאַל־פּריז (קאַנאַדע) פֿאַרן בוך “רױטע שיכעלעך פֿאַר רײטשעל”.

כּדי צו מאַכן עס בקיצור, װעל איך צו שײן־ליטעראַטור (געמײנט זײַן פּראָזע און פּאָעזיע) זיך מער ניט אומקערן און נאָר צוגעבן, אַז אין סאַנדלערס שאַפֿערישע פּאָטענצן איז ניטאָ װאָס צו צװײפֿלען. אַבי געזונט. ניט צום פֿאַרבײַגײן איז זײַן פּובליציסטישע אַקטועלקײט און ס׳איז אפֿשר ניט װײניקער װיכטיק, װאָס אין “פֿאָרװערטס” האָט זיך אים אײַנגעגעבן צו שאַפֿן אַן אָרקעסטער פֿון טאַלאַנטירטע זשורנאַליסטן־פֿאַכקענער, װאָס טױגן זיך אױס אין הײַנטצײַטיקער ייִדישער צענטראַלער צײַטונג, װאָס זי איז די אײנע אַזאַ אויף דער װעלט. פֿאַרדריסלעך, נאָר אַזױ איז עס. ס׳איז אָבער אױך אַ פֿאַקט, אַז בײַ זײער אַ סך אַחינו־בני־ישׂראל איז נאָך ייִדיש־לשון אײַנגעבאַקן טיף אין האַרצן, איז גוט, װאָס “פֿאָרװערטס” האַלט אױס די פּראָבע. װי דאָס קומט זײ אָן װײסן זײ בעסער פֿאַר מיר. פֿאַר זײער איבערגעגעבנקײט דעם געדרוקטן ייִדישן װאָרט, פֿאַר זײער שאַפֿערישער עבֿודה פֿאַרדינען זײ דאַנקבאַרקײט.

ORT: The Berlin Era

The Berlin Era of ORT

Gennady Estraikh writes about the Jewish educational and vocational training organization and its relationship to Yiddish, following its development in Czarist Russia up to its years in post World War I Berlin, at a time when that city was a great center of Jewish and Yiddish life.

די בערלינער תּקופֿה פֿון “אָרט”

טאָמער עמעצער וואָלט אַ מאָל געפּרוּווט אויסצוקלײַבן די גרעסטע, שטאַרקסטע און אַמערסטן פֿאַרשפּרייטע אין 19טן יאָרהונדערט מאַנקאָליע בײַ רוסיש-ייִדישע אינטעלעקטואַלן און גבֿירים, וואָלט “פּראָדוקטיוויזאַציע” פֿון די ייִדישע מאַסן זיכער געווען אויף איינעם פֿון די ערשטע ערטער. אמת, דער טערמין גופֿא, “פּראָדוקטיוויזאַציע”, האָט זיך באַוויזן שפּעטער, אָבער דער תּמצית זײַנער — אַ היפּוך פֿון דער עקאָנאָמישער און סאָציאַלער “פּאַראַזיטישקייט” פֿון דער ייִדישער באַפֿעלקערונג — האָט ניט געלאָזט שלאָפֿן די אויפֿגעקלערטע ייִדישע קרײַזן אין פּעטערבורג, אָדעס און אַנדערע שטעט. צווישן די פּעטערבורגער רעפֿאָרמאַטאָרן איז געווען אויך ניקאָלײַ (נח) באַקסט, אַ זון פֿון יצחק באַקסט, וועמענס זשיטאָמירער דרוקערײַ האָט פֿאַרעפֿנטלעכט די פּיאָנערישע ייִדישע ווערטערביכער פֿון יהושע-מרדכי ליפֿשיץ (אויך, אַגבֿ, אַ הייסער חסיד פֿון “פּראָדוקטיוויזאַציע”).

ניקאָלײַ באַקסט, אַן אויסגעשולטער אין רוסישע און דײַטשישע אוניווערסיטעטן, האָט אײַנגערעדט עטלעכע רײַכע פּעטערבורגער ייִדן, קודם-כּל, שמואל פּאָליאַקאָוו און האָראַצי גינזבורג, צו שאַפֿן אַ געזעלשאַפֿט, וועלכע האָט געדאַרפֿט העלפֿן ייִדן צו ווערן מיט די לײַטן (דאָס הייסט קריסטן) גלײַך דורך באַשעפֿטיקן זיך מיט מלאָכות (קודם-כּל, ווי קוואַליפֿיצירטע האַנטווערקער) צי לאַנדווירטשאַפֿט. בעת פֿאַרמערײַ איז געווען א רעלאַטיוו נײַע און זעלטענע באַשעפֿטיקונג צווישן רוסישע ייִדן, איז די צאָל בעל-מלאָכות תּמיד געווען זייער גרויס. די צרה איז, אָבער, באַשטאַנען איז דעם וואָס ס׳רובֿ פֿון זיי האָבן געהאַט אַ נידעריקע קוואַליפֿיקאַציע און דערפֿאַר איז זיי אָפֿט מאָל שווער געווען צו קאָנקורירן מיט בעסטע קריסטלעכע האַנטווערקער צי מיט דער וואַקסנדיקער צאָל פֿאַבריקן.

אין פֿאַרגלײַך מיט קריסטלעכע בעל-מלאָכות, וועלכע האָבן זיך בדרך-כּלל געגרויסט מיט זייער פֿאַך, האָט מען בײַ ייִדן געהאַלטן אַזאַ מין באַשעפֿטיקונג ווי אַ גאָטס שטראָף, און די בר-מזלס, וואָס האָבן זיך אַרויפֿגעאַרבעט אין שנײַדערײַ, שוסטערײַ וכ׳, האָבן אַרויסגעוויזן אַ נטיה צו ווערן וואָס גיכער באַלעבאַטים און באַפֿרײַען זיך און זייערע קינדער פֿון דעם דאָזיקן “שטראָף”. און אָרעמע בעל-מלאָכות האָבן פּשוט ניט געקענט זיך דערלויבן, אַז זייערע קינדער זאָלן אין משך פֿון עטלעכע יאָר ווי עס דאַרף צו זײַן לערנען די מלאָכה. שוין אָפּגעשמועסט פֿון דעם וואָס אַ מאָדערנע אויסשטאַטונג האָט געפֿאָדערט מער אינוועסטיציעס, און זיי האָבן אַזעלכע געלטער ניט געהאַט.

די נײַע פֿילאַנטראָפּישע געזעלשאַפֿט, וואָס איז באַקאַנט געוואָרן ווי “אָרט” (לויטן רוסיש ראָשי-תּיבֿות פֿאַרОбщество ремесленного труда — “געזעלשאַפֿט פֿאַר האַנטווערקערישער טעטיקייט”), האָט געשטעלט פֿאַר זיך דעם ציל צו געפֿינען אַן אויסוועג פֿון דעם דאָזיקן טעמפּן ווינקל, דער עיקר, דורך אַנטוויקלען פּראָפֿעסיאָנעלע בילדונג. געשאַפֿן איז דער “אָרט” געוואָרן אין יאָר 1880, אָבער אין משך פֿון דעם ערשטע פֿערטל יאָרהונדערט פֿון זײַן עקזיסטענץ איז עס פֿאַרבליבן נאָר אַן עמבריאָן פֿון אַ געזעלשאַפֿט. פֿאַרבונדן איז דאָס געווען, דער עיקר, מיט דעם וואָס אין יאָר 1881 איז אויף דעם רוסישן כּיסא-המלכות אַרויף אַלעקסאַנדער דער דריטער און, אין פֿאַרגלײַך מיט דער ממשלה פֿון זײַן פֿאָטער, אַלעקסאַנדער דעם צווייטן, האָט זיך פֿאַר די יידן אָנגעהויבן אַ פֿינצטערע תּקופֿה. איז מען געווען צופֿרידן מיט דעם וואָס מע האָט דערלויבט דעם “אָרט” צו פֿירן כאָטש עפּעס אַ טעטיקייט. אַ סבֿרא, אַז ס׳איז געווען נאָך איין סיבֿה, דהײַנו: ניקאָלײַ באַקסט, דער גרינדער פֿון “אָרט”, האָט קיינעם ניט צוגעלאָזט צום רודער פֿון זײַן געזעלשאַפֿט.

דער מצבֿ האָט זיך געביטן נאָך באַקסטס טויט, אין 1904, און דער ערשטער רוסישער רעוואָלוציע, אין 1905, ווען אַ צאָל ייִדישע ליבעראַלן האָבן באַשלאָסן צו טראַנספֿאָרמירן די פֿאַריתומטע געזעלשאַפֿט אין אַ מאַסן-אָרגאַניזאַציע, אויפֿגעבויט לויטן פּרינציפּ פֿון קעגנזײַטיקער הילף. קיין סך איז פֿון דעם אַלץ ניט אַרויס, ווײַל דער ייִדישער בעל-מלאָכה און פּויער איז ניט געווען גענוג רײַך און באַוווּסטזיניק, כּדי צו שטיצן פֿינאַנציעל אַזאַ אָרגאַניזאַציע. אַזוי אַז “שנאָרערײַ” איז פֿאַרבליבן דער הויפּט-קוואַל פֿאַרן ביודזשעט פֿון “אָרט”. אָבער אַ נײַ לעבן האָבן די ליבעראַלע, און שפּעטער אויך סאָציאַליסטישע, אַקטיוויסטן יאָ אַרײַנגעבלאָזן אין דער געזעלשאַפֿט. אַ חוץ שפּילן אַ ממשותדיקע ראָלע אין פּראָפֿעסיאָנעלער בילדונג, האָט דער “אָרט” געהאָלפֿן צו שאַפֿן כּלערליי קאָאָפּעריטאַוון, בפֿרט קאָאָפּעראַטיווע לײַ-און-שפּאָר-קאַסעס, וועלכע האָבן סטימולירט די אַנטוויקלונג פֿון ייִדישע אונטערנעמונגען. וויכטיק איז געווען דער בײַטראָג פֿון “אָרט” אין די יאָרן פֿון דער ערשטער וועלט-מלחמה, ווען צענדליקער טויזנטער ייִדישע פּלטים האָבן זיך גענייטיקט אין אַרבעט, בילדונג און געלט.

צווישן אַקטיוויסטן פֿון “אָרט”, ווי אויך פֿון אַנדערע אָרגאַניזאַציעס, וועלכע האָבן געשאַפֿן די רײַכע לאַנדשאַפֿט פֿון רוסיש-ייִדישער ציווילער געזעלשאַפֿט (“סיוויל סאָסאַיעטי”), זײַנען געווען ניט ווייניק מענטשן, וועלכע האָבן זיך פֿאָרגעשטעלט רוסלאַנד ווי אַ מדינה, וואָס וועט סוף-כּל-סוף פֿאַרוואַנדלט ווערן אין אַ פֿעדעראַטיווער דעמאָקראַטישער מלוכה, וווּ ייִדן וועלן זײַן גלײַכבאַרעכטיקטע בירגער. האָט מען ממילא געגלייבט, אַז אַזעלכע אָרגאַניזאַציעס ווי “אָרט” האָבן געהאַט גרויסע פּערספּעקטיוון אין דעם נאָך-צאַריסטישן רוסלאַנד. די רעאַלקייט פֿון יאָר 1917 און די ווײַטערדיקע געשעענישן האָבן חרובֿ געמאַכט זייערע אילוזיעס. די באָלשעוויקעס האָבן גענומען דערקוועטשן אָדער שטעלן אונטער זייער פֿעסטן קאָנטראָל אַלע אָרגאַניזאַציעס, מחמת די נײַע מאַכט האָט לחלוטין ניט געוואָלט האָבן קיין שום אומאָפּהענגיקע ציווילע געזעלשאַפֿט.

בײַ סאָציאַליסטישע פּאַרטייען אין רוסלאַנד איז געווען אַ טראַדיציע צו שיקן אין אַ שווערער מינוט קיין אויסלאַנד אַן “אויסלענדישע דעלעגאַציע”, וועלכע זאָל קענען מחוץ די גרענעצן פֿון דער אימפּעריע פֿאָרשטעלן די פּאַרטיי און קריגן געלט פֿאַר דער אונטערערדישער טעטיקייט. דעם דאָזיקן מאָדעל האָט איבערגענומען אויך דער “אָרט”. אַזוי האָט זיך באַוויזן די “אויסלענדישע דעלעגאַציע”, בראָש מיטן באַקאַנטן ליבעראַלן פּאָליטישן טוער לעאָן בראַמסאָן און דעם פֿירנדיקן טעריטאָריאַליסט דוד לוואָוויטש. תּחילת איז די דעלעגאַציע געווען באַזירט אין פּאַריז, אָבער ס׳איז אין גיכן קלאָר געוואָרן, אַז בערלין איז געווען אַ מער באַקוועם אָרט פֿאַר אַזאַ מין טעטיקייט. בכלל, בערלין איז דעמאָלט געוואָרן אַ מאַגנעט פֿאַר ייִדישע אַקטיוויסטן. צוליב דעם זײַנען געווען עטלעכע סיבות.

אין דײַטשלאַנד, וווּ נאָך דער מלחמה האָט געהערשט אַ היפּער-אינפֿלאַציע, האָט געלוינט צו פֿירן געשעפֿטן, אויב דאָס געלט פֿאַר די געשעפֿטן פֿלעגט קומען אין דאָלאַרן צי אַנדערע “האַרטע” וואַלוטעס. דערצו נאָך איז בערלין געווען גוט פֿאַרבונדן מיט רוסלאַנד, בפֿרט נאָך אַז רוסלאַנד און דײַטשלאַנד האָבן אונטערגעהאַלטן דיפּלאָמאַטישע באַציִונגען. שוין אָפּגעשמועסט פֿון דעם, וואָס ס׳רובֿ ייִדישע אינטעלעקטואַלן האָבן זיך געפֿילט מער אין דער היים אין דײַטש איידער אין פֿראַנצויזיש. טויזנטער רוסישע ייִדן האָבן זיך געלערנט אין דײַטשיש-שפּראַכיקע אוניווערסיטעטן און זיך רויִק געדרייט צווישן “עכטע” דײַשטישע ייִדן. בערלין איז אויך געוואָרן אַ וויכטיקער אייראָפּעיִשער צענטער פֿאַר ייִדישן זשורנאַליזם און פֿאַרלעגערײַ. אין די פֿריִע 1920ער יאָרן האָט נאָר וואַרשע געדרוקט מער ייִדישע ביכער איידער בערלין. בכלל, די דײַשטשיע הויפּטשטאָט איז געוואָרן אַ מיטלפּונקט, וווּ עס פֿלעגן זיך טרעפֿן ייִדישע טוער פֿון דער גאָרער וועלט.

פֿאַרבינדונגען מיט דער דײַטשיש-ייִדישער וועלט איז געווען זייער וויכטיק פֿאַר יעדער ייִדישער אָרגאַניזאַציע. אַ ממשותדיקע ראָלע האָט, אַ שטייגער, געשפּילט דער “הילפֿספֿערײַן פֿון דויטשען יודען” און זײַן פֿירער פּאַול נאַטאַן. די דאָזיקע אָרגאַניזאַצע האָט זינט 1901 געהאָלפֿן די מיזרח-אייראָפּעיִשע ייִדן. זי האָט עס געטאָן אויך בעת און נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה. אָן אַ שטיצע מצד אַזעלכע אָרגאַניזאַציעס ווי דער “הילפֿספֿערײַן”, ווי אויך מצד די היגע יחידים (למשל, דער פֿירנדיקער סאָציאַליסט עדואַרד בערנשטיין איז געווען באַקאַנט ווי אַ בעל-טובֿה), וואָלט בערלין ניט געווען אַזוי צוציִענדיק פֿאַר ייִדישער כּלל-טעטיקייט. חבֿרישע קאָנטאַקטן לויט פּאַרטיייִשע קאַנאַלן — צווישן דײַטשישע און אַנדערע ציוניסטן, סאָציאַליסטן וכ׳ — האָבן אויך געהאָלפֿן די אָנגעפֿאָרענע ייִדישע טוער צו לאָזן וואָרצלען אין דעם בערלינער אַספֿאַלט.

אַזוי האָט זיך אין די 1920ער יאָרן געשאַפֿן דער פֿענאָמען פֿון “ייִדישן בערלין”. תּחילת איז דער ייִדישער בערלין געווען אַ טייל פֿון דעם “רוסישן בערלין”, אָבער אין 1923 און 1924, ווען — צוזאַמען מיטן סוף פֿון דער היפּער-אינפֿלאַציע — איז דער “רוסישער בערלין” אײַנגעשרומפּן געוואָרן (דער פּאָליטישער און אינטעלעקטועלער צענטער פֿון רוסישער עמיגראַציע האָט זיך איבערגעפּעקלט קיין פּאַריז), זײַנען די ייִדישע אָרגאַניזאַציעס פֿאַרבליבן אין דער דײַטשישער הויפּטשטאָט. אַ חוץ דעם “אָרט”, האָבן זיך דאָרטן אויך באַזעצט, למשל, די צענטראַלע אייראָפּעיִשע ביוראָען פֿון “דזשאָינט” און “הײַאַס”.

אין אויגוסט 1921 איז אין בערלין פֿאָרגעקומען אַ קאָנפֿערענץ, וועלכע האָט פֿאַרלייגט דעם יסוד פֿאַר טראַנספֿאָרמירן דעם “אָרט”, ביז אַהער אַ רוסיש-ייִדישע אָרגאַניזאַציע, אין אַן אינטערנאַציאָנאַלער ייִדישער אָרגאַניזאַציע. אמת, בײַם אָנהייב האָט זי סײַ-ווי-סײַ געצילט איר טעטיקייט אויף דער געוועזענער רוסישער אימפּעריע, וועלכע האָט זיך צעברעקלט און געשאַפֿן אַ מין “אינטערנאַציאָנאַל”: סאָוועטן-רוסלאַנד, פּוילן, ליטע, לעטלאַנד. אָפּטיילונגען פֿון “אָרט” אין אַנדערע לענדער, דײַטשלאַנד בתוכם, האָבן זיך מערסטנטייל באַשעפֿטיקט מיט צונויפֿקלײַבן געלט פֿאַר די מיזרח-אייראָפּעיִשע פּראָיעקטן פֿון דער אָרגאַניזאַציע. אין די 1920ער יאָרן, פֿלעגן די דײַטשישע ייִדן אַרײַנטראָגן ווייניקער פֿון אַ צענט־חלק פֿון דעם גאַנצן ביודזשעט פֿון “אָרט”. דעם גרעסטן חלק — בערך 60 פּראָצענט — פֿלעגט מען צונויפֿקלײַבן אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן.

אַ חוץ לעאָן בראַמסאָן און דוד לוואָוויטש, האָט זיך צווישן די “אָרט”-פֿירער אויסגעצייכנט אַהרן סינגאַלאָווסקי. די ערשטע צײַט האָט ער זיך באַשעפֿטיקט מיט דעם, וואָס הײַנט רופֿט מען “פּאַבליק רעליישנס”, בפֿרט נאָך אַז ער — אַן אויסגעשולטער אין אוניווערסיטעטן אין רוסלאַנד, שווייץ און דײַטשלאַנד — האָט אין 1919 רעדאַקטירט אין בערלין די ייִדישע וואָכנבלאַט “פֿרײַטאַג”. אין גיכן, אָבער, איז סינגאַלאָווסקי, אַ טיכטיקער אָרגאַניזאַטאָר און אַ גלענצנדיקער אָראַטאָר (באַזונדערש אין ייִדיש), געוואָרן דער גענעראַל-סעקרעטאַר און, שפּעטער, וויצע-פּרעזידענט פֿון “אָרט”.

רוסיש איז געווען די הויפּט-שפּראַך, וואָס דער “אָרט” האָט גענוצט אין די ערשטע יאָרן פֿון זײַן בערלינער תּקופֿה. דער מצבֿ האָט זיך געביטן אין דער צווייטער העלפֿט פֿון די 1920ער יאָרן, ווען ייִדיש האָט אַלץ מער געשפּילט די צענטראַלע ראָלע. סינגאַלאָווסקי, וואָס האָט אידעאָלאָגיש געשטאַמט פֿון די טעריטאָריאַליסטישע קרײַזן, האָט, בלי-ספֿק, צוגעלייגט זײַן האַנט צו דעם דאָזיק שינוי. אָבער עס זײַנען אויך געווען פּראַקטישע סיבות פֿאַר “ייִדישיזאַציע” פֿונעם “אָרט”. ווי אַן אינטערנאַציאָנאַלע אָרגאַניזאַציע, וועלכע איז געווען טעטיק ניט נאָר אין רוסלאַנד, האָט דער “אָרט” זיך גענייטיקט אין אַ “לינגוואַ-פֿראַנקאַ”, און ייִדיש האָט אין יענער צײַט און סבֿיבֿה בעסער ווי אַלע אַנדערע שפּראַכן געקענט אויספֿילן די דאָזיקע פֿונקציע. ניט צופֿעליק האָט דער “אָרט” גענומען פֿירן זײַנע געשעפֿטן און דרוקן זײַנע אויסגאַבעס דווקא אין ייִדיש. אמת, רוסיש, דײַטש, ענגליש און אַנדערע שפּראַכן זײַנען, פֿאַרשטייט זיך, פֿאַרבליבן אין דעם לינגוויסטישן רעפּערטואַר פֿון “אָרט”.

אַזוי צי אַזוי, אָבער אָן קענען ייִדיש איז, אין תּוך אַרײַן, אוממעגלעך צו פֿאָרשן די געשיכטע פֿון “אָרט” אין די 1920ער און 1930ער יאָרן. אַ דאַנק דעם “ייִדישיזם” פֿון “אָרט”, בין איך מיט פֿינף יאָר צוריק פֿאַרבונדן געוואָרן מיט שרײַבן נײַע קאַפּיטלען פֿון דער געשיכטע פֿון דער דאָזיקער אָרגאַניזאַציע. דעמאָלט האָט מען געזוכט אַ מענטשן, וואָס האָט געקענט אַרבעטן מיטן אַרכיוו, וווּ עס האָבן זיך אָפּגעהיט טויזנטער זײַטלעך אין דער “ניט-צוטריטלעכער שפּראַך” — ייִדיש. דאָס איז געווען אַ טייל פֿון דעם פּראָיעקט, וועלכער האָט פּראָדוצירט דעם באַנד

 Educating for Life: New Chapters in the History of ORT (2010).

אין זײַנע בערלינער יאָרן, האָט דער “אָרט” געשטיצט דעם סאָוועטישן פּראָיעקט פֿון אַנטוויקלען לאַנדווירטשאַפֿטלעכע קאָלאָניזאַציע אין אוקראַיִנע, ווײַסרוסלאַנד און, באַזונדערש, אין קרים, וועלכער האָט זיך געשניטן אויף אַ טעריטאָריע פֿאַר אַן אויטאָנאָמער ייִדישער סאָוועטישער רעפּובליק. (מיט אַזאַ חלום האָט מען זיך דעמאָלט אַרומגעטראָגן.) ביז 1928, ווען די סאָוועטישע רעגירונג האָט אַנאָנסירט איר פּלאַן צו בויען אַ ייִדישע מלוכהשאַפֿט אין ביראָבידזשאַן, האָט קרים צוגעצויגן גרויסע אינוועסטיציעס מצד אויסלענדישע ייִדישע אָרגאַניזאַציעס, אַרײַנגערעכנט דעם “אָרט”. אַ גרויסע אַרבעט האָט דער “אָרט” געפֿירט אויך צווישן די ייִדישע בעל-מלאָכות אין מיזרח-אייראָפּע. דער “אָרט” האָט געשאַפֿן און געשטיצט פֿאַך-שולן, באַזאָרגט האַנטווערקער מיט כּלערליי מאַשינען און אינסטרומענטן, און מעגלעך געמאַכט צו קריגן (מיט הנחות) הלוואָות.

די באַציִונגען צווישן דעם “אָרט” און ציוניסטישע מנהיגים קען מען אָנרופֿן ווי “קאָנסטרוקטיווע”, אָדער ריכטיקער זאָגן: האָבן ביידע צדדים געפּרוּווט אויסצומײַדן קאָנפֿראָנטאַציעס. צווישן די אַרכיוון-מאַטעריאַלן ליגן אויך בריוו, וואָס ווײַזן אַז מע האָט זיך געסטאַרעט צו קאָאָרדינירן די קאַמפּאַניעס פֿון געלטשאַפֿערײַ — אַז די פֿאָרשטייער פֿון איין צד זאָלן זיך ניט דרייען אונטער די פֿיס פֿון די פֿאָרשטייער פֿונעם צווייטן צד. און דאָך האָט מען ניט געקענט אין גאַנצן אויסמײַדן אידעאָלאָגישע און פּראַקטישע צוזאַמענשטויסן. דאָס האָט מען געפֿילט, למשל, אין די באַציִונגען מיט די דײַטשיש-ייִדישע אָרגאַניזאַציעס, וועלכע האָבן געזוכט, און ניט תּמיד געפֿונען, אַ באַלאַנס בעתן שטיצן סײַ די ציוניסטן סײַ דעם “אָרט”. אַזאַ צוגאַנג האָט מען צו מאָל באַרעכטיקט דורך ציטירן טעאָדאָר הערצלען, וועלכער האָט בשעתּו געשטיצט “פּראָדוקטיוויזאַציע” פֿון ייִדן. ווילהעלם גרעטץ, דער פֿאָרזיצער פֿון דעם דײַטשישן אָפּטייל פֿון “אָרט”, האָט שפּעטער געשריבן, אַז ער און אַנדערע אַקטיוויסטן פֿון דער אָרגאַניזאַציע האָבן געפֿילט אַ געוויסן ווידערשטאַנד מצד אַ סך דײַשטיש-ייִדישע כּלל-טוער, כאָטש אין אַלע קרײַזן פֿון דער דײַשטיש-ייִדישער געזעלשאַפֿטלעכקייט זײַנען געווען ענטוזיאַסטישע שטיצער פֿון “אָרט”.

עס זעט אויס, אַז אַהרן סינגאַלאָווסקי האָט געהאַט באַזונדערש שטאַרקע סימפּאַטיעס צו סאָוועטישע פּראָיעקטן. צוריק גערעדט, זײַנען אַזעלכע סימפּאַטיעס געווען זייער ברייט פֿאַרשפּרייט אין דער ייִדישער סבֿיבֿה בכלל און אין בערלין בפֿרט. ס׳איז באַוווּסט, אַ שטייגער, אַז סינגאַלאָווסקי איז אין 1926 געווען אַ שותּף בײַם שאַפֿן דעם ייִדישן ליטעראַרישן זשורנאַל “אין שפּאַן”, אין וועלכן דוד בערגעלסאָן האָט פֿאַרעפֿנטלעכט זײַן אַרקטיל “דרײַ צענטרען”, טענהנדיק, אַז נאָר דער סאָוועטישער צענטער האָט געקענט דינען ווי דער וועגווײַזער צום פּראָגרעס פֿון ייִדישער קולטור.

דניאל טשאַרני, אַ באַקאַנטער ייִדישער פּען-מענטש און אַ תּושבֿ פֿון בערלין, האָט געשריבן אין דעם מאָסקווער רוסיש-ייִדישן זשורנאַל “טריבונאַ” (1927, נומ׳ 3), אַז סינגאַלאָווסקי איז געווען צווישן די טוער, וועלכע האָבן “נאָך זײער אומקערן זיך פֿון סאָוועטן-פֿאַרבאַנד גאַנץ ענערגיש קולטיווירט די ייִדישע געזעלשאַפֿטלעכקייט אין דײַטשלאַנד, אַזוי אַז וועגן די פֿראַגן פֿון דער סאָוועטיש-ייִדישער אַגראַריזאַציע האָט מען גענומען רעדן ניט נאָר אין ייִדישע און ייִדן-שײַכותדיקע קרײַזן [דערמיט מיינט טשאַרני, אַ פּנים, די דײַטשישע יידן], נאָר אויך אין ריין-דײַטשישע קרײַזן, וואָס זײַנען פֿאַראינטערעסירט אין ווידער אויפֿבויען די ווירטשאַפֿט אין מיזרח-אייראָפּע בכלל און אין סאָוועטן-פֿאַרבאַנד בפֿרט.”

סינגאַלאָווסקי, ווי אויך די איבעריקע פֿירער פֿונעם “אָרט”, האָבן אונטערגעשטראָכן, אַז זייער אָרגאַניזאַציע האָט אידעאָלאָגיש געהאַט גאָרנישט צו טאָן מיט קאָמוניסטן, סאָוועטישע צי אַנדערע, און אַז זייערע פּראָגראַמען אין סאָוועטן-פֿאַרבאַנד האָבן געהאַט ריין פֿילאַנטראָפּישע צילן פֿון העלפֿן די ייִדן זיך שטעלן אויף די פֿיס אין דער עקאָנאָמישער און סאָציאַלער רעאַלקייט פֿון דער באָלשעוויסטישער מלוכה. כּדי צו ווײַזן, אַז דער “אָרט” איז ניט קיין פּראָ-סאָוועטישע אָרגאַניזאַציע, האָט מען אײַנגעלאַדן דעם באַקאַנטן און אויסגעהאַלטן אַנטי-קאָמוניסטישן ייִדישן טוער בן-אדיר (אַברהם ראָזין) צו רעדאַקטירן דעם זשורנאַל “וויסנשאַפֿט און לעבן”, וואָס דער “אָרט” האָט אַרויסגעגעבן אין בערלין אין די יאָרן 1928—1931.

די בערלינער תּקופֿה פֿון “אָרט” האָט זיך פֿאַרענדיקט אין 1933, ווען די נאַציס זײַנען געקומען צו דער מאַכט אין דײַטשלאַנד. די נײַע רעגירונג האָט געשיקט קלאָרע סיגנאַלן, אַז בערלין האָט אויפֿגעהערט צו זײַן אַ מקום, וווּ אַ ייִדישע אָרגאַניזאַציע האָט געקענט פֿירן איר טעטיקייט. אין מאַרץ האָט די פּאָליציי אַרעסטירט און אַרויסגעשיקט פֿון לאַנד דעם באַקאַנטן ייִדישן עקאָנאָמיסט און סטאַטיסטיקער יעקבֿ לעשצינסקי, וואָס איז געשטאַנען בראָש דעם בערלינער ביוראָ פֿון דער ניו-יאָרקער ייִדישער צײַטונג “פֿאָרווערטס”. אין מײַ איז געווען אַן אונטערזוכונג אין דעם בערלינער ביוראָ פֿון “דזשאָינט”. בינו-לבינו, האָט דער “אָרט” געקראָגן געלט אויף אַריבערצופֿירן די אָפּעראַציעס קיין פּאַריז, וווּ אַ היגער ביוראָ פֿון “אָרט” האָט שוין עקזיסטירט זינט 1921.

דײַטשלאַנד, וווּ דער “אָרט” פֿלעגט צונויפֿקלײַבן געלט פֿאַר מיזרח-אייראָפּעיִשע פּראָיעקטן, איז פּלוצעם געוואָרן אַ לאַנד, וווּ ייִדן האָבן זיך אַליין גענייטיקט אין שטיצע. דער “אָרט” האָט אײַנגעאָרדנט דײַטשיש-ייִדישע סטודענטן, אַרויסגעשטופּטע פֿון אינטעלעקטועלע פּראָפֿעסיעס, זיי זאָלן קענען זיך לערנען אין פֿאַך-שולן אין ליטע און לעטלאַנד. אַ טייל פֿון די דאָזיקע סטודענטן האָבן זיך שפּעטער באַזעצט אין ארץ-ישׂראל. אַ ייִדישע פֿאַך-שול איז געעפֿנט געוואָרן אויך אין בערלין גופֿא. אין אויגוסט 1939, ערבֿ דעם אָנהייב פֿון דער צווייטער וועלט-מלחמה, האָט זיך אײַנגעגעבן אַריבערצופֿירן קיין ענגלאַנד 100 סטודענטן און זיבן לערער פֿון דער דאָזיקער שול, וועלכע האָט געאַרבעט אין בערלין ביז יוני 1943.

סוף מײַ 2011 האָט די פֿאַרוואַלטונג פֿון “אָרט” (וואָס האָט איצט די הויפּט־קוואַרטיר אין לאָנדאָן) דורכגעפֿירט אירע יערלעכע זיצונגען אין בערלין, אין דער שטאָט וווּ מיט 90 יאָר צוריק איז דער רוסיש-ייִדישער “אָרט” מגולגל געוואָרן אין אַן אינטערנאַציאָנאַלער ייִדישער אָרגאַניזאַציע.

When the Candles Lighted

When the Candles Lighted

(Story by Emil Kalin)

Kalin tells the tale of a grandfather who wants to pass along his passion for Yiddish theater to his grandson, bringing him to a performance in Israel by one of his countrymen from Europe.  Approaching the actor after the show to introduce his disinterested grandson, the grandfather is rebuffed by the actor and embarrassed in front of his grandson.

 

אַז די ליכט האָבן זיך אָנגעצונדן

דערציילונג פֿון עמיל קאַלין (ישׂראל)

יאַנקעלע, דער באַרימטער ייִדישער “סטאַר” איז געשטאַנען אונטער דער חופּה. אַ קליין מענטשעלע מיט אַ גרויסן קאָפּ, וואָס איז געווען ווי צוגעקאָוועט צו דער פּלייצע, האָט ער געטראָגן אַ שוואַרצע, שײַנענדיקע “טאָקסידאָ”, ווי אַן איטאַליענישער מאַפֿיאָנער פֿון אַן אַנדער פֿאָרשטעלונג. דאָס רעקל איז געווען אויף אים ענג, ער האָט נישט געקענט אויפֿהייבן די הענט; האָבן זײַנע באַוועגונגען אויסגעזען, ווי ער וואָלט געווען אַ ראָבאָט. דערפֿאַר אָבער האָבן זיך די שוואַרצע הויזן געשלעפּט נאָך אים און אַלע מאָל זיך פֿאַרטשעפּעט פֿאַר די אָפּצאַסן פֿון זײַנע לאַקירטע שיך.

אויף זײַן פֿאַרשוויצטן פּליך איז געלעגן אַ ברייטע סאַמעטענע יאַרמלקע מיט אַ זילבערנעם ראַנד. ער האָט זיך באַמיט וואָס ווייניקער צו רירן מיטן קאָפּ, נישט מאַכן קיין פּלוצעמדיקע באַוועגונגען, אַז די יאַרמלקע זאָל, חלילה, נישט אַוועקפֿליִען. דאָס איז שוין געהאַט געשען אין אַ פֿריִעדריקער פֿאָרשטעלונג, אָבער דעם עולם איז דער קונץ גראָד געפֿעלן געוואָרן; ער האָט עס אויפֿגענומען, ווי ס׳וואָלט געווען אַזוי פֿאַרטראַכט פֿונעם רעזשיסאָר. יאַנקעלען גופֿא איז דער “קונץ” ווייניקער געפֿעלן, ווײַל צווישן אים און זײַן פּליך איז אָנגעגאַנגען אַ שטילע מלחמה.

וואָס האָט ער שוין נישט געטאָן אין דער דאָזיקער מלחמה: גענוצט פֿאַרשידענע שמירעכצן און פּילן, אויסגעפּרוּווט כּלמיני סגולות, רויטע בענדלעך, אַמולעטן, געטאָן מיצוות; אָבער אַן אומזעעוודיקע האַנט האָט ווײַטער געקאָסעט זײַנע זילבערנע האָר אומברחמנותדיק. ס׳האָט אויסגעזען, אַז וואָס מער ער גיט אויס געלט אויף די אַלע הייל־מיטלען, אלץ מער האָר פֿאַלן אַ קרבן אויף דעם כּמעט שוין הוילן שלאַכט־פֿעלד.

לעבן יאַנקעלען איז געשטאַנען די כּלה: אַ דיקע פֿרוי מיט אַ גוידער, ברייטע היפֿטן און ריזיקע, פֿאַרוועלקטע בריסט, וואָס האָבן זיך געלאַסן אָנגעשפּאַרט אין איר הויכן בויך. זי איז געווען העכער פֿונעם חתן מיט אַ קאָפּ, אויב נישט נאָך העכער. איר פּנים האָט אויסגעזען מיד, אַזוי אַז, נישט די פּודער, צעשיט איבערן פּנים מיט אַ ברייטער האַנט, און נישט די פֿעט־באַשמירטע רויטע ליפּן זײַנען שוין נישט געווען בכּוח צו מאַכן זי זאָל אויסזען ייִנגער. איר קלייד האָט אויך אײַנגעזאַפּט ריחות פֿון דעם טעאַטראַלן רעקוויזיט־אַלקער, וואָס ווערט חדשים־לאַנג נישט דורכגעלופֿטערט.

דער חתן האָט זיך ווי אויפֿגעכאַפּט און אויסגעשריִען: „אויב איך וועל דיך פֿאַרגעסן, ירושלים…” — זײַן פֿוס האָט נישט געטראָפֿן פּינקטלעך אינעם גלעזל, אָבער עס האָט זיך סײַ-ווי צעבראָכן מיט אַ טראַסק. די כאָפּטע מחותּנים האָבן זיך געקושט, זיך געוווּנטשן מזל-טובֿ און זיך געלאָזט גיין אַ טענצל. דער עולם אין זאַל, אָנגעשטעקט פֿון דער שׂימחה אויף דער בינע, האָט צוגעפּאַטשט מיט די הענט צום טאַקט…

דער רויטער, שווערער פֿאָרהאַנג איז געפֿאַלן, שאַפֿנדיק אַ מחיצה צווישן דעם פּובליקום און די אַקטיאָרן. דאָס ליכט אין זאַל האָט זיך אָנגעצונדן.

נתן איז געזעסן אײַנגעקאָרטשעט אין זיך. דער בלויער פּול־אָווער און די פֿאַרלייגטע הענט האָבן געזאָלט באַשיצן זײַן קערפּער פֿון דעם קאַלטן אָטעם פֿונעם לופֿטקילער. דעם קאָפּ האָט ער געהאַלטן אַ ביסל אָנגעבויגן אין אַ זײַט, ווי געפּרוּווט זיך אָנשפּאַרן אין דעם לינקן אַקסל.

נתנס זיידע האָט זיך געריבן די הענט אַ צופֿרידענער: “האָסט געזען יאַנקעלען? כ׳האָב דיר דען נישט געזאָגט, אַז ער איז דער בעסטער אַקטיאָר אויף דער וועלט!” זײַנע קליינע, לעבעדיקע אויגן האָבן געשײַנט.

“יאָ, טאַקע” — האָט נתן געענטפֿערט.

די געשעענישן פֿון דער פּיעסע האָבן פֿאַרנעפּלט זײַן מוח.

יאַנקעלע האָט געשפּילט די ראָלע פֿון אַן אָרעמען שנײַדער אין אַ שטעטל ערגעץ אין אוקראַיִנע, וואָס נתן האָט גלײַך פֿאַרגעסן ווי עס הייסט. דער הויפּט־העלד איז געווען אַן ערלעכער ייִד: מיט אַ בערדל און פּיאות, געטראָגן אַ טלית-קטן. בקיצור, אַ ייִד פֿון דעם אַלטן שניט. צוליב עפּעס אַ סיבה האָט ער געמוזט שטעלן די פֿיס אויף די פּלייצעס און אַוועקגעפֿאָרן אין דער גאָלדענער מדינה.

אויף דער שיף קיין אמעריקע האָט יאַנקעלע, דאָס הייסט דער שנײַדער־בחור, זיך פֿאַרדרייט מיט אַן אויסגעלאַסענער פֿרוי, וואָס האָט אים פֿאַרשלעפּט אין איר פּאַסטקע. ער האָט איר געזונגען אַ “סערענאַדע” מיט יאַנקעלעס קול פֿון עגלה-ערופֿה, און געטאַנצט מיט איר אַ טאַנץ, וואָס האָט אויסגעזען ווי אַן אַקצידענט צווישן וואַלס און טאַנגאָ.

גלײַך נאָך דעם האָט זי אים פֿאַרביטן מיט אַ מיליאָנטשיק — אַ דיקער פּאַרשוין מיט אַ קובאַנער ציגאַר אין מויל.

יאַנקעלעס צער איז געווען אין-לשער גרויס, האָט ער ווידער געזונגען. דערנאָך זײַנען די געשעענישן געוואָרן אומקלאָר, פֿאַרדרייט, און פֿאַרפּלאָנטערט… אָבער וואָס האָט נתן יאָ פֿאַרשטאַנען, אַז אַלע אַמעריקאַנישע ייִדן, מיט וועלכע דער שנײַדער־יאַנקעלע האָט געהאַט צו טאָן, האָבן אים אָפּגענאַרט, אַרײַנגעשטעקט שטעקנס אין די רעדער. זיי האָבן געזען אין אים אַ קלאָון, אַ יאָלד; זיי האָבן אויסגעלאַכט זײַן שלעכטן ענגליש, זײַנע אַלטמאָדישע, פּראָווינציעלע פֿירעכצן.

יאַנקעלע האָט זיך געסטאַרעט אַרויסצורופֿן בײַם עולם די פֿײַנסטע געפֿילן צו זײַן העלד, און געריסן זיך דעם גאָרגל, ווי אַ קראָ אויף דער לבֿנה. דער סוף איז געווען אַ גוטער: אַ טאָכטער פֿון עפּעס אַ גרויסן גבֿיר האָט זיך פֿאַרליבט אין אים און זיי האָבן געשטעלט אַ חופּה…

דאָס פּובליקום האָט שוין געהאַט פֿאַרלאָזט דעם זאַל, זיך אַרויסגערוקט פֿון די צוויי ברייט־צעעפֿנטע טירן — שטיל, אָבער גײַסטיק באַרײַכערט.

יאַנקעלע איז אַראָפּ פֿון דער בינע און זיך געלאָזט גיין צו זײַן צימער, מיט די זעלבע קורצע, אײַליקע טריט, מיט וועלכע ער האָט די גאַנצע פֿאָרשטעלונג געפֿירט זײַן העלד, דעם קליינשטעטלדיקן שנײַדער. לעבן דער טיר, אויף וועלכער ס׳איז געהאָנגען די אַפֿיש פֿון דער הײַנטיקער פֿאָרשטעלונג, האָט ער זיך אַ ווײַלע פֿאַרהאַלטן. פֿון אונטערן טיטל — “אוי וויי, אַמעריטשקע”, האָט אויף אים געקוקט זײַן אייגענער פּאָרטרעט: אַ קײַלעכדיק, ראָזעווע פּנים, מיט אַ פּאָר גלאַנציקע אויגן און אַ שמייכל, וואָס נאָר אַן עכטער אַמעריקאַנער “סטאַר” קאָן אַזוי שמייכלען.

יאַנקעלע האָט אַ שטופּ געטאָן די טיר מיט דער האַנט, וואָס האָט געטראָפֿן פּונקט אין זײַן פּאָרטרעט. “אַ פּנים האָב איך”, האָט ער אַ טראַכט געטאָן…

ער האָט זיך גענומען איבערטאָן, יאָרן לאַנג האָט ער געטרוימט וועגן די אָנגעזעענע ראָלעס אין “הבימה”: האַמלעט, דער קעניג ליר, ראָלעס וואָס שמעקן מיט אייראָפּע און קולטור… ער האָט באַשולדיקט דעם ייִדישן טעאַטער אין זײַן דורכפֿאַל. ער האָט געהאַסט די פּיעסעס, די ראָלעס, דעם עולם.

ער האָט געוווּסט, אַז הײַנט, אַזוי ווי תּמיד, וועלן וואַרטן אויף אים די זעלבע נודניקעס; זיי וועלן אים כאַפּן בײַם אַרבל, פֿאַרשפּריצן אים מיט טראָפּנס שפּײַעכץ בשעתן רעדן, אַרײַנשרײַען אים אין אויער, ווי מע טוט עס, ווען מע רעדט מיט זיי, דולן אַ קאָפּ מיט זייערע חכמהלעך, געבראַכט נאָך פֿון זייערע שטעטלעך, און דער רוח ווייסט מיט וואָס נאָך. יאַנקעלע הערט די זעלבע מעשׂיות שוין אַן איבער פֿופֿציק יאָר.

נתן און זײַן זיידע האָבן, סוף־כּל־סוף, אויך פֿאַרלאָזט דעם זאַל. לעבן דעם טעאַטער האָבן זיך דאָ און דאָרט געזאַמלט קופּקעלעך מענטשן, די געטרײַסטע ליבהאָבער פֿונעם ייִדישן טעאַטער: ס׳רובֿ באַיאָרנטע פֿרויען — פֿון זייערע העלדזער זײַנען געלעגן שווערע קייטן, אין די אויערן האָבן זיך געהוידעט אויעררינגלעך פֿון פּראָסטן, באַגילדטן מעטאַל, מיט שטיקלעך גלאַנצנדיק גלאָז פֿון אַלע קאָלירן.

די געציילטע מאַנצבילן האָבן גערעדט הויך און יעדעס מאָל געשנײַצט די נאָז אין גרויסע צעקנייטשטע נאָז-טיכעלעך. זיי זײַנען געווען אָנגעטאָן אין גרויע, אומגעלומפּערטע קאָסטיומען, מיט ווײַסע העמדער, וואָס דאָס קעלנערל האָט פֿאַרצויגן אין מיטן אַ קאָלירטער שניפּס.

דער זיידע האָט אָנגעכאַפּט נתנען בײַ דער האַנט און געזאָגט פֿריילעך:

“האָב צײַט, האָב צײַט. געוויינטלעך, נאָך די פֿאָרשטעלונגען קומען די אַקטיאָרן אַרויס און מע קען זיי זען אין לעבן. איך וועל דיך באַקענען מיט יאַנקעלען, ער איז דאָך אויך אַ באַטאָשאַנער…”

“איך בין געבוירן געוואָרן אין תּל-אָבֿיבֿ, נישט אין באַטאָשאַן”.

דער זיידע האָט אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט: “נישט וויכטיק, אַז איך בין אַ באַטאָשאַנער, ביסטו אויך אַ באַטאָשאַנער”.

נתן האָט זיך אומגעקוקט, די מענטשן וואָס האָבן אים ארומגערינגלט זײַנען אים געווען אי נאָענט, אי אומבאַקאַנט — אַ מאָדערנער דור-המדבר: אַלץ וואָס ס׳איז געווען “דאָרט”, אין אייראָפּע און ס׳איז שוין מער נישטאָ, לעבט אין זייער האַרץ. ארץ־ישׂראל איז פֿאַר זיי געבליבן אַן אויסגעחלומט לאַנד פֿונעם חומש. אַן אויסגעוואָרצלטער בוים לאָזט נישט דאָס צווייטע מאָל קיין וואָרצלען.

די צאָל ווערטער וואָס זיי האָבן דאָ געקענט אין עבֿרית — דאָס לשון פֿון זייערע קינדער און אייניקלעך — איז קיינמאָל נישט געווען גרעסער פֿון דער צאָל, וואָס זיי האָבן גענוצט בײַם אײַנקויפֿן אין “מכּולת”, אָדער פֿרעגן, ווען ס׳וועט אָנקומען דער אויטאָבוס. זיי האָבן גערעדט וועגן קורצע, פּשוטע זאַכן, מעשׂה קינדער. זיי האָבן זיך כּסדר געיאָגט נאָך אַ נײַ העברעיִש וואָרט, וואָס איז תּמיד געווען מיט צוויי טריט פֿאַר זיי. נישט האָבנדיק דעם הײַנט, האָבן זיי זיך אָנגעכאַפּט, פֿאַרצווייפֿלטע, אין די קאַרגע רעשטלעך פֿון דעם נעכטן.

יעדער פֿון זיי האָט געהאַט אַ העפֿט, אָנגעפּאַקט מיט געדיכט פֿאַרשריבענע נעמען און טעלעפֿאָנען פֿון ווײַטע קרובֿים, וואָס קערן זיך אָן מיט זיי דורך עפּעס אַ פֿון-לאַנג-פֿאַרגעסענער מומע, און לאַנדסלײַט, וואָס זײַנען צעזייט און צעשפּרייט איבער דער וועלט…

אַ קליינוווּקסיקער מענטש מיט א גרויסן קאָפּ און אַ בלישטשענדיקן פּליך האָט זיך געשניטן דעם וועג צווישן דעם עולם — דאָס איז געווען יאַנקעלע. דער זיידע איז אים אַנטקעגנגעקומען מיט א ברייטן שמייכל און אַן אויסגעשטרעקטער האַנט, גרייט צו געבן אַ לײַטישן דרוק:

“יאַנקעלע, וואָס מאַכסטו?”

“אני מדבר גם עברית” — האָט יאַנקעלע אָפּגעענטפֿערט.

די ווערטער האָבן זיך געקײַקלט פֿון זײַן מויל מיט שוועריקייט, זיי האָבן געקלונגען פֿרעמד, ווי נאָכגעמאַכט. זײַן טרוקן קול האָט געהאַט אין זיך עפּעס הילצערנס, שטרענגס, שוין גאָר נישט ענלעך צו יענעם פֿריילעכן שנײַדערל פֿון דער פֿאָרשטעלונג, וואָס האָט קיין מאָל נישט פֿאַרלוירן דעם בטחון.

דער זיידע האָט ווײַטער גערעדט ייִדיש:

“געדענקסט, יאַנקעלע? אונדז זענ׳מיר געגאַן אין איין חדר, דײַן משפּחה האָט געוווינט פּונקט איבער דער גאַס.”

יאַנקעלע איז אַריבער אויף ייִדיש:

“איך געדענק נישט פּינקטלעך”, זײַנע הענט האָבן גענישטערט אומגעדולדיק אין די קעשענעס, — “אַנטשולדיקט מיר, איך בין זייער פֿאַרנומען, שלום!”

דער זיידע און נתן זײַנען געבליבן אַליין, זיי האָבן געשוויגן, ווי פֿאַרלוירענע קינדער וואָס קענען זיך קיין עצה נישט געבן.

“יאַנקעלע איז א גרויסער שטערן” — האָט דער זיידע איבערגעריסן די שווײַגעניש, — “ער איז פֿאַריאָגט אַ גאַנצן טאָג. וואָס קען מען טאָן? ער האָט נישט קיין קאָפּ פֿאַר מיר. אַיעדער איינער ציט אים אויף זײַן זײַט, מע דרייט אים אַ ספּאָדיק. נישט געפֿערלעך, מ׳עט כאַפּן מיט אים אַ שמועס אַן אנדערס מאָל”.

דער זיידע האָט געגעבן אַ מאַך מיט דער האַנט.

“יאָ”, — האָט געענטפֿערט נתן און זײַן קול האָט זיך צעבראָכן צווישן דעם יוד און דעם אַלף.

Chaim Grade and the Chazon Ish

Chaim Grade and the Chazon Ish

(a semi-biographical commentary, “Wills without Heirs)

Julio Ben Shmuel discusses the relationship between the great novelist and documenter of interwar Yiddish Vilna, Chaim Grade, and his religious mentor from those years, Avrohom Yeshaya Karelitz, author of the book Vision of Man, who became a leader of religious Jews in Jerusalem.  Shmuel covers in particlar the strains that developed between the religious world and the novelist when he chose to become a secular writer.

 

חיים גראַדע און דער
חזון איש

(אַ קאַפּיטל פֿון אַ פּסיידאָ־ביאָגראַפֿישן
חיבור “צוואָות אָן יורשים”)

אין דעם שאַרפֿן וויכּוח וואָס חיים גראַדע פֿירט מיט זיך אַליין, אין דעם דיאַלאָגישן מאָנאָלאָג, “מײַן קריג מיט הערש ראַסיינער”, געדרוקט אין יאָר 1951, קאָנפֿראָנטירט ער מיט די צוויי אַנטקעגנגעזעצטע שיטות בײַ ייִדן — ווי אַזוי אָפּצודרוקן אַ ספֿר. בײַ די פֿרומע ייִדן יראי־שמים אין 20סטן יאָרהונדערט און אין פֿריִערדיקע דורות — פֿון איין זײַט, און בײַ די וועלטלעכע ייִדן — פֿון דער צווייטער זײַט. דער מוסרניק און ראש-ישיבֿה הערש ראַסיינער טאַדלט די פּראַקטיק פֿון די וועלטלעכע מחברים אָנצוגעבן זייער אייגענעם נאָמען פֿון פֿאָרנט, אויף זייער אַ בוך; בעת אויפֿן שער־בלאַט פֿון די ייִדישע ספֿרים ווערט אַרויסגערוקט פֿון פֿאָרנט דער נאָמען פֿון בוך, און דער נאָמען פֿונעם מחבר דערשײַנט פֿון אונטן צוזאַמען מיט די קלענערע אותיות פֿון אונטערטיטל, אָדער בכלל נישט.

מיט די ווערטער בײַ אַזאַ וויכּוח, האָט גראַדע מן־הסתּם אין זינען געהאַט דעם חזון איש, צווישן אַנדערע, און דעם אופֿן, ווי אַזוי דער חזון איש האָט אָפּגעדרוקט זײַנע 23 ביכער. דער חזון־איש האָט נישט אָנגעגעבן זײַן פֿולן נאָמען, אַבֿרהם-ישעיה קאַרעליץ, ער האָט באַהאַלטן זײַן נאָמען צווישן די שורות פֿון דעם טעקסט אויפֿן שער־בלאַט, אָנגעבנדיק בלויז דעם טיטל פֿונעם בוך “חזון איש” — אי״ש: אַבֿרהם-ישעיה.

אין די כּתבֿים פֿון חיים גראַדע זײַנען פֿאַראַן בלויז צוויי מינים געשטאַלטן — זײַן מאַמע וועלע און דער חזון איש. די באַשרײַבונגען פֿון דער געשטאַלט פֿון חזון איש זײַנען בײַ חיים גראַדען פֿאַרבונדן מיט זײַנע אייגענע דערפֿאַרונגען, ווי אַ תּלמיד פֿון חזון איש אין פֿאַרלויף פֿון 7 יאָר, מיט אַ נאָענטער באַקאַנטשאַפֿט מיט זײַן רבין. דער חזון איש איז פֿאַר חיים גראַדען ווי אַ לעבעדיקע צוואה, אַ מאָדעל פֿון מענטשלעכער און ייִדישער אויפֿפֿירונג, צו וועלכער סתּם אַ מענטש קען נאָר שטרעבן זיך צו דערנענטערן. דבֿ געניכאָווסקי דערציילט, אַז ווען חיים גראַדע פֿלעגט קומען אויף אַ וויזיט אין מדינת־ישׂראל, האָט ער געזאָגט, אַז ער, גראַדע, גייט אויף אַ וויזיט קיין בני־ברק, צו זײַן חבֿר, דעם חזון איש. אין יענע יאָרן איז דער חזון איש שוין געווען פֿון לאַנג אַ שוכן־עפֿר, און גראַדע האָט זיכער געמיינט צו זאָגן, אַז ער גייט זיך מיחד זײַן אויפֿן בית־עולם אין בני־ברק מיטן אָנדענק פֿון חזון איש.

מע דערציילט, אַז ווען דער חזון איש איז געוואָרן בר־מיצווה, האָט ער באַשלאָסן שוין דאַן אָפּגעבן זײַן גאַנץ לעבן בלויז צו לערנען תּורה. ער האָט עס טאַקע געטאָן במשך פֿון זײַן לעבן און האָט זיך געסטאַרעט נישט צו פֿאַרוואַנדלען זײַן באַרוף אין אַ מקור־פּרנסה.

אין זײַן ראָמאַן “צמח אַטלאַס” ווידמעט חיים גראַדע פֿולע זײַטן די געשטאַלט פֿון חזון איש, און אַזוי האַנדלט ער אויך אין זײַנע אַנדערע שאַפֿונגען וועגן תּלמידי־חכמים אין דער ליטע. דאָס אַרויפֿלייגן אויף זיך דעם עול פֿון תּורה און מיצוות איז געווען פֿאַרן חזון איש אַ באַשלוס, וואָס ער האָט אָנגענומען פֿרײַוויליק. ער האָט פֿאַרשטאַנען, אַז ייִדישקייט איז אַ לעבנס־סיסטעם פֿון חוקים און משפּטים, וואָס שפּאַרט זיך אָן אָן אַ צוואה פֿון די ראשונים — ס׳הייסט, משה רבנוס מתּן־תּורה אויפֿן באַרג סיני, ווי אַן איינמאָליקער אַנטפּלעקונגס־אַקט, וועלכער איז מחייבֿ די ייִדן ביזן סוף פֿון אַלע דורות; אַנדערש גערעדט, ייִדישקייט איז אַ רעליגיעזער וועלטבאַנעם, אַ “שוויאַטאָפּאָגלאָנד” אַזאַ, וואָס זײַן אָנשפּאַר איז אַ הלכישע סיסטעם.

מער ווי באַאײַנפֿלוסט פֿון דעם גײַסטיקן וועלטבאַנעם פֿון דעם חזון איש, האָט גראַדען אימפּאָנירט דער פּערזענלעכער בײַשפּיל, דער לעבנסאַרט און דער אופֿן, ווי אַזוי דער חזון איש האָט מאַטעריאַליזירט די הלכישע באַפֿעלן הלכה־למעשׂה טאָג־טעגלעך.

דבֿ סדן האָט אַמאָל געזאָגט וועגן חיים-נחמן ביאַליקן, אַז וואָלט ער נישט געהאַט געלערנט אין דער וואָלאָזשינער ישיבֿה און נישט געהאַט באַקומען אַ תּלמודישע דערציִונג, וואָלט ער מער אָדער ווייניקער געענדיקט זײַן לעבן ווי אַן אונטערוועלטניק. ענלעכס קען מען זאָגן וועגן חיים גראַדען, אָבער אַ ביסל אַנדערש.

אין דער ביאָגראַפֿיע פֿון חיים גראַדע זײַנען פֿאַראַן ביז גאָר שווערע מאָמענטן, וואָס געהערן צו דעם עקאָנאָמישן מצבֿ פֿון זײַן משפּחה. זײַן מאַמע איז געווען אַ זיצערין אין מאַרק, וואָס האָט פֿאַרקויפֿט פֿאַרפֿוילטע עפּל; און זײַן קראַנקער פֿאָטער איז גאַנצענע צײַט־אָפּשניטן געווען אָן אַרבעט און נישט געוווינט צוזאַמען מיט זיי אין איין הויז. חיים גראַדע און זײַן מאַמע וועלע האָבן געוווינט אין שווערע באַדינגונגען, אין אַ הינטערשטן צימער בײַ אַ שמיד אין ווילנע, אָן פֿענצטער. דער פֿאָדערשטער צימער, מיט אַ פֿענצטער, האָט געדינט ווי אַ וואַרשטאַט, ווי די קוזניע פֿונעם שמיד. קינדווײַז האָט זיך חיים גראַדע אַרומגעדרייט אין די ווילנער גאַסן און איז למעשׂה געווען אַ גאַסן־ייִנגל.

אין דער משפּחה־געשיכטע פֿון חיים גראַדע ווערט דערמאָנט, אַז איינער פֿון זײַנע אָבֿות־אָבֿותיו איז געווען אַ סאָלדאַט בײַ נאַפּאָלעאָנען, וועלכער איז אַדורך, אָנהייב 19טן יאָרהונדערט, מיטן נאַפּאָלעאָנישן מיליטער דורך דער שטאָט ווילנע, און זײַענדיק פֿאַרוווּנדעט, איז ער דאָרט פֿאַרבליבן אויף קוראַציע. דער סוף איז געווען, אַז ער האָט חתונה געהאַט מיט אַ ייִדישער טאָכטער. דער משפּחה־נאָמען “גראַדע” שטאַמט פֿון דעם פֿראַנצויזישן וואָרט Gradé,
אַ וואָרט וואָס אויף ענגליש מיינט
non-commissioned officer — אַ וואָרט וואָס אויב מיר פֿאַרגלײַכן עס מיט דער מיליטערישער נאָמענקלאַטור פֿון צבא הגנה לישראל, מיינט מען איין ראַנג העכער פֿון “סמל ראשון”, אַ מין ‘מש״ק׳, אָדער מיט אַנדערע ווערטער, אַ נישט־נאָמינירטער אָפֿיציר.

ווען דער יונגער חיים גראַדע איז, מיט דער שטיצע פֿון אַ מעצענאַט, אָנגעקומען זיך לערנען אין אַ ישיבֿה, אַנשטאָט זיך אַרומצודרייען אין די ווילנער גאַסן, האָט זיך אויפֿגעעפֿנט פֿאַר אים אַ טאָפּלטער אויסוועג ווי אַ בן-תּורה. פֿון איין זײַט, האָט ער זיך געלערנט אין די ליטווישע ישיבֿות, וועלכע זײַנען געווען גלײַכצײַטיק מוסר־ישיבֿות, און פֿון דער צווייטער זײַט, האָט ער זיך געלערנט בײַ דעם חזון איש, ווי עס ווײַזט אויס, צווישן די יאָרן 1926 — 1933, אין זײַנע פֿאָרמאַציע־יאָרן, ווי אַ דערוואַקסלינג.

אויב מע באַטראַכט חיים גראַדעס שריפֿטן פֿון אַ ביאָגראַפֿישער פּערספּעקטיוו, דאַרף מען באַטאָנען, אַז ער באַשרײַבט סײַ אין זײַן פּאָעזיע און סײַ אין זײַן פּראָזע, נישט נאָר אַלע מינים ווילנער וועלטלעכע ייִדן און אינסטיטוציעס, נאָר אויך און בעיקר די ווילנער און ביאַליסטאָקער תּלמידי־חכמים; און בכלל, די בני־תּורה, זייערע רבנים און דאָס טאָג־טעגלעכע לעבן אין די מוסר־ישיבֿות מיט זייערע טיפּן, אַרט לעבן, ווי אויך די צענטראַלע געשטאַלטן מיט זייערע קאָנפֿליקטן, אַנגסטן, דאגות, און באַדרענגענישן, צוזאַמען מיט זייער אָנפֿירערשאַפֿט.

חיים גראַדע האָט אויף אַזוי פֿיל מצליח געווען מיט זײַנע באַשרײַבונגען פֿון אָט דער אייגנאַרטיקער גײַסטיקער וועלט פֿון ליטווישן ייִדנטום וואָס איז אומגעבראַכט געוואָרן, און דאָך, לעבט זי ווײַטער אין זײַנע ייִדישע כּתבֿים, אַז ווען הרבֿ דבֿ כּ״ץ איז צוגעטראָטן אָנצושרײַבן זײַן מאָנומענטאַל ווערק וועגן דער מוסר־באַוועגונג אין פֿינף בענדער, האָט ער געבראַכט פֿראַגמענטן פֿון חיים גראַדעס פּאָעמע “מוסרניקעס”, אינעם קאַפּיטל וועגן ר׳ יוסף-יודל הורביץ, וועמענס שיטה איז געווען די שטרענגסטע אין דער גאַנצער מוסר־באַוועגונג. “מוסרניקעס” איז אַ פּאָעמע, וואָס באַשרײַבט פֿון אינעווייניק די מאָמענטן פֿונעם דיכטערס לעבן, וועלכע ער אַליין האָט איבערגעפּאָקט און איבערגעמאָזלט, ווי אַ ישיבֿה־בחור אין די ליטווישע מוסר־ישיבֿות, וואָס האָבן זיך געפֿירט לויט דער נאָוואַרעדאָקער שיטה פֿון יוסף-יודל הורביץ.

הרבֿ דבֿ כּ״ץ האָט דאָ אויפֿגעטאָן אַ זאַך כּמעט אָן אַ פּרעצעדענט — אַרײַנגעשטעלט אין אַ פֿרומען בוך וועגן דער מוסר־באַוועגונג טיילן פֿון אַ פּאָעמע, געשאַפֿן פֿון אַ מחבר, וואָס איז געוואָרן אין זײַן לעבן אַן “איבערגעקערט שלעסל”. אָט דער אויסנעמיקער פֿאַקט זאָגט עדות וועגן דעם סוגעסטיוון כּוח פֿון חיים גראַדעס פּאָעזיע און וועגן דעם קינסטלערישן אמת פֿון זײַן שרײַבן, אַפֿילו פֿאַר די וואָס ער האָט זיי פֿאַרלאָזט. אָבער דאָך, שטעקט אין דעם אַ סירכא: הרבֿ דבֿ כּ״ץ דרוקט פֿראַגמענטן פֿון חיים גראַדעס פּאָעמע, אָבער ער צענזורירט זיי, אַרויסלאָזנדיק יענע שטעלן, וואָס פּאַסן זיך נישט צו צום פֿרומען וועלטבאַנעם.

די עקסטרעמע פּאָלאַריזאַציע פֿון וועלט־אָנשויונגען, איז אַ כאַראַקטעריסטישע אייגנשאַפֿט בײַ ייִדן אין דער ייִדישער קולטור־געשיכטע פֿון דעם 20סטן יאָרהונדערט. גאַנצע מחנות ייִדן לעבן אויס זייער לעבן, קוקנדיק אויף דער וועלט דורך באַשטימטע איינזײַטיקע שפּאַקולן פֿון פֿאַרשיידענע סאָרטן. אין קעגנזאַץ צו אַזאַ פֿאַרשפּרייטן פֿענאָמען, זעט עס אויס אַנדערש בײַ ייִדישע שרײַבער ווי חיים גראַדע, יוסף טונקל (דער טונקעלער), אַהרן צייטלין און מרדכי שטריגלער, וועלכע האָבן זוכה געווען צו לעבן און איבערלעבן די ייִדישע ווירקלעכקייט פֿון זייער צײַט מיט אַלע אירע פֿאַרבן און שטייגער־לעבן — אַ מאָל, ווי מיטגלידער פֿון דער פֿרומער הלכה־וועלט, און אַ מאָל, ווי מאָדערנע ייִדן אין אַ וועלטלעכער וועלט. די שרײַבער צייכענען זיך אויס מיט דעם, וואָס זיי זײַנען מסוגל אויפֿצולעבן אין זייערע ליטעראַרישע שאַפֿונגען אַ פֿולקומע ייִדישע רעאַלע וועלט מיט אַלע אירע פּיטשעווקעס, לענג־אויס דעם פֿולן קאָלירטן רעגנבויגן פֿון דער גײַסטיקער רעאַליטעט בײַ ייִדן אין די לעצטע הונדערט יאָר.

חיים גראַדעס שריפֿטן, ווי אויך די ייִדישע שריפֿטן פֿון אַנדערע ייִדישע שרײַבער, זײַנען אָן שום ספֿק אַ גלענצנדיקער רוי־מאַטעריאַל פֿאַר פֿילם־קינסטלער, וועלכע פֿאַרנעמען זיך הײַנט מיט אַנימאַציע; אָבער דאָס איז אַ טעמע פֿאַר זיך, וואָס דאַרף באַהאַנדלט ווערן באריכות בעת אַן אַנדער געלעגנהייט. אויך וועגן דעם צוזאַמענלעבן פֿון חיים גראַדען מיט דעם חזון איש, זײַן רבין, קען מען דרייען אַ גאַנצן פֿילם, וואָס זאָל מאַטעריאַליזירן דעם סוגעסטיוון כּוח פֿון חיים גראַדעס שרײַבן און זײַנע גוואַלדיקע דערגרייכונגען ווי אַ באַשרײַבער פֿון ליטווישן ייִדנטום, וואָס איז שוין מער נישטאָ.

מיט אַזאַ צוועק האָב איך באַשלאָסן אָנהייב די 1980ער יאָרן פֿון 20סטן יאָרהונדערט דורכצופֿירן אַ טיפֿערע אויספֿאָרשונג וועגן די פֿאַרבינדונגען צווישן חיים גראַדע און דעם חזון איש. איך האָב זיך אַרויסגעהאָלפֿן מיטן פֿאַקט, אַז אַ שוועסטערקינד פֿון מײַן מוטער, ר׳ יצחק שוואַרץ, האָט חתונה געהאַט מיט חיה (חײַקע), אַ שוועסטערקינד פֿון חזון איש, ווי אויך מיטן פֿאַקט אַז ר׳ יצחקס ברודער, ר׳ אַבֿרהם שוואַרץ, און זײַן פֿרוי בת־שבֿע, זײַנען געווען פֿאַר מיר ווי אַ נאָענטע משפּחה, גלײַך נאָך מײַן עולה זײַן אין ישׂראל. בײַ זיי בין איך געווען אַ שטענדיקער גאַסט אין זייער הויז אין בני־ברק און אין פּתּח־תּקווה, און זיך אָנגעהערט מעשׂיות בײַם שבתדיקן טיש צווישן די זמירות און דעם בענטשן מיט אַ מזומן.

איך האָב באַשלאָסן טאָן אַ טוּונג, און זיך טרעפֿן מיט הרבֿ שמריהו יוסף ניסים קאַרעליץ, טאַנטע באַשעס זון, די שוועסטער פֿון חזון איש. איך האָב געלאָזט אין פֿולן גאַנג דעם משפּחה־טעלעגראַף, און הרבֿ ניסים קאַרעליץ האָט באַוויליקט זיך צו טרעפֿן מיט מיר אין זײַן שטאָט בני־ברק, אין דער שיל, וווּ ער דאַוונט נאָך מינחה.

אין יענע יאָרן, אין דער ערשטער העלפֿט פֿון די 1980קער יאָרן, איז הרבֿ ניסים קאַרעליץ געשטאַנען בראש פֿון אַ בית־דין, וואָס פּסקנט איבער געלט־ענינים (דיני ממונות). ער איז פֿאַררעכנט געווען פֿאַר איינעם פֿון די “גדולי-התּורה” אין לאַנד, און איך האָב זיך געפֿרייט, וואָס ער איז מסכּים זיך צו טרעפֿן מיט מיר. כ׳האָב אָנגעטאָן אַ יאַרמלקע, גענומען די טעקע און זיך געלאָזן אין וועג קיין בני־ברק.

אין מײַן דמיון האָב איך זיך פֿאָרגעשטעלט, אַז איך פֿאָר צו אַ נישט־געוויינטלעכער טרעפֿונג מיט אַן אומזיכערן אויסלאָז, און נישט גענוג צוגעגרייט פֿאַר אַזאַ גורלדיקן פּנים־אל־פּנים. אין מײַן פֿאַנטאַזיע האָב איך זיך פֿאָרגעשטעלט, אַז איך בין ענלעך צו יענעם דאָרפֿישן בחור, וואָס מען איז משדך מיט אַ שטאָטישער משׂכּילישער בתולה. דער שדכן פּרוּווט באַרויִקן דעם דאָרפֿישן בחור, ער זאָל נישט מורא האָבן פֿאַר דער משׂכּילישער שטאָטישער בתולה, און ער באַוואָפֿנט אים מיט פּראָוויאַנט (צידה לדרך), ווי אַזוי צו האַנדלען בעת זײַן טרעפֿונג מיט דער בתולה. ער זאָגט אים: האָב נישט קיין יסורים און קיין חשש, אַז אין מיטן פֿון דער טרעפֿונג וועסטו בלײַבן שטיין ווי אַ שטומע לעלע און נישט וויסן ווײַטער וואָס צו זאָגן דעם מיידל. איך וועל דיר געבן אַן עצה, ווי אַזוי מצליח צו זײַן. וועגן דרײַ טעמעס מוזסטו רעדן, כּסדר, ווי איך וועל דיר איצט זאָגן. און אַזוי זאָלסטו האַנדלען, ווי נאָר דו וועסט דערפֿילן, אַז דער געשפּרעך צווישן אײַך פֿאַרהאַקט זיך און ס׳ווערט שטיל: נאָכן אַרײַנקומען אין הויז, און נאָך די אָנגענומענע ברכות און ווינטשעוואַניעס, זאָלסטו אָנהייבן רעדן וועגן משפּחה־ענינים, כּדי מקרבֿ זײַן די הערצער. קוק זיך אַרום אויף וויפֿל דער שמועס אַנטוויקלט זיך, און אַז דו וועסט פֿילן, אַז די טעמע האַלט זיך בײַם אויסשעפּן, זאָלסטו גלײַך צוגיין צו אַ תּכלית און רעדן וועגן ליבע־ענינים. ווען דער שמועס וועגן אָט דער טעמע וועט קומען צו אַן ענדע, זאָלסטו אַריבערגיין צו אַ דריטער טעמע, און רעדן וועגן פֿילאָסאָפֿיע.

אויך איך, פֿאָרנדיק אין אויטאָבוס קיין בני־ברק, האָב געפּלאַנעוועט נאָכגיין די עצות פֿונעם “שדכן”, און באַשלאָסן בײַ זיך, אַז אָנהייבן צו רעדן וועל איך וועגן משפּחה־ענינים און ברענגען אַ גרוס פֿון בת־שבֿע שוואַרץ.

נאָך דעם האָב איך געקלערט, אַז עס וועלן זיך פֿאַרענדיקן די משפּחה־ענינים, וועל איך אַריבערגיין אויף אַן אַנדער מדרגה, און רעדן וועגן מײַן ליבע צום לימוד און פֿאַרטיפֿונג אין די כּתבֿים פֿון חזון איש, וועגן וועלכן איך האָב נאָך אין אַרגענטינע געהערט רעדן אין אונדזער משפּחה, און אַפֿילו געלייענט זײַנע בריוו, דער עיקר, די צוויי בריוו צו חיים גראַדע נאָך דער צווייטער וועלט־מלחמה. ווײַטער האָב איך זיך פֿאָרגעשטעלט, אַז ווען עס וועט אויסגיין אָט דער צווייטער עטאַפּ פֿון שמועס מיט הרבֿ ניסים קאַרעליץ, וועל איך, סוף־כּל־סוף אַריבערגיין רעדן וועגן דעם צוועק פֿון מײַן באַזוך, אָבער אַנשטאָט פֿילאָסאָפֿיע, וועל איך זיך אַ פֿרעג טאָן בײַם ישׂראלדיקן רבֿ וועגן ביאָגראַפֿישע פּרטים און די פֿאַרבינדונגען צווישן חיים גראַדע און דעם חזון איש.

באַוואָפֿנט מיט אַזאַ פֿולקומען פּלאַן, וואָס פֿאַרזיכערט הצלחה, בין איך אַראָפּגעשטיגן פֿון אויטאָבוס אין בני־ברק און זיך געכאַפּט, אַז איך האַלט בײַם פֿאַרשפּעטיקן. כ׳האָב זיך געאײַלט אין שול, וווּ הרבֿ ניסים קאַרעליץ דאַוונט, און איך בין אָנגעקומען אַ פּאָר מינוט נאָך דעם ווי ער איז אַוועק. כ׳האָב זיך נישט געפֿוילט און זיך דערוווּסט בײַ אַ פּאָר מתפּללים וואָס זײַנען נאָך געבליבן, וווּ דער רבֿ וווינט און אַהין בין איך אַוועק. געפּלעפֿט בין איך געבליבן, שטייענדיק פֿאַר זײַן הויז. איך האָב געזען אַן אַלטן בנין וואָס צעפֿאַלט זיך, אָפּגעלאָזן און נעבעכדיק. איך בין אַרויף אויף די טרעפּ פֿון ערשטן שטאָק און מײַן פֿאַרוווּנדערונג איז געשטיגן נאָך העכער — די טיר פֿון זײַן וווינונג האָט נישט געהאַט קיין שלאָס, נאָר פֿאַרמאַכט איז זי געווען פֿון דרויסן מיט אַ האַטשיק, און דאָס איז געווען דער גאַנצער “ריגל” וואָס האָט פֿאַרמאַכט די טיר פֿון דרויסן. מע גיט אַ הייב דעם שטיקל אײַזן פֿון האַטשיק און די טיר בלײַבט אָפֿן.

אַזוי ווי איך שטײַג ארויף אויף די טרעפּ און באַוווּנדער אַזאַ מין פֿאַרמאַכטע טיר, הער איך טריט הינטער מיר און הרבֿ ניסים קאַרעליץ לאַדט מיך אײַן אין שטוב אַרײַן. אין יענעם טאָג האָב איך געשפּרײַזט פֿון איין סורפּריז צו אַן אַנדערן. אינעם אייבערשטן צימער האָב איך געזען אַ טיש, צוויי בענקלעך און אַ בעט אין אַ זײַט, אויף וועלכער עס ליגט טאַנטע באַשע, די שוועסטער פֿון חזון איש און הרבֿ קאַרעליצעס מוטער, 90 יאָר אַלט.

מיט אַ ליכטיקן פּנים און אָן קיין שום צערעמאָניעס האָט ער מיר פֿאַרבעטן זיצן, און אונדזער באַגעגעניש האָט זיך אָנגעהויבן. כ׳האָב אַוועקגעשטעלט מײַן שווערע טעקע אויפֿן דיל און מיט אַ תּפֿילה אין האַרצן, האָב איך געהאָפֿט, אַז די טרעפֿונג זאָל האָבן אַ גוטן סוף, נישט ווי בײַם דאָרפֿישן בחור מיט דער משׂכּילישער שטאָטישער בתולה. פֿון יענער מעשׂה האָט זיך אויסגעלאָזן אַ קאַלוזשע און קיין שידוך איז נישט געוואָרן. דער דאָרפֿישער בחור האָט זיך טאַקע געהאַלטן בײַ די אָנווײַזונגען פֿונעם שדכן, און זיי דורכגעפֿירט כּסדר ווי מע האָט אים געלערנט, אָבער ווי עס זעט אויס, האָט זיך נאָך דעם דריטן פּרוּוו מצד דעם דאָרפֿישן בחור, אַראָפּגעלאָזן אַ שטומעניש אויף אים און אויף דער משׂכּילישער שטאָטישער בתולה, און קיינער פֿון זיי ביידע האָט זיך מער נישט געקענט פֿון דעם אַרויסרײַסן. דער דאָרפֿישער בחור האָט טאַקע אָנגעהויבן רעדן וועגן משפּחה־ענינים מיטן מיידל, און האָט איר אַ פֿרעג געטאָן: “צי האָט איר אַ ברודער?” דאָס מיידל האָט געענטפֿערט, אַז “ניין”, און אײַנגענומען אַ שטומעניש. דער דאָרפֿישער בחור האָט אײַנגעזען, אַז דער שמועס וועגן משפּחה־ענינים האָט זיך געענדיקט, איז ער אַריבער צום צווייטן פּרק און האָט אָנגעהויבן רעדן וועגן ליבע־ענינים. ער האָט געפֿרעגט די בתולה: “צי האָט איר ליב לאָקשן?”, און ווײַטער האָט די בתולה אים געענטפֿערט — “ניין”, און ס׳האָט אײַנגענומען אַ שטומעניש. דער דאָרפֿישער בחור האָט געהאַט אַ געפֿיל, אַז דער צווייטער קאַפּיטל פֿון שמועס האָט זיך פֿאַרענדיקט, איז ער אַריבער רעדן וועגן פֿילאָסאָפֿיע. ער האָט געפֿרעגט: “וואָלט איר געהאַט אַ ברודער, וואָלט ער ליב געהאַט לאָקשן?”

כ׳האָב אָנגעהויבן דעם שמועס מיט
הרבֿ ניסים קאַרעליץ מיט משפּחה־ענינים. איך האָב אים איבערגעגעבן אַ גרוס פֿון בת־שבֿע שוואַרץ, און איך האָב דערמאָנט ר׳ יצחק שוואַרץ, וואָס פֿלעגט אַרײַן און אַרויס בײַם חזון איש, ווי איינער פֿון זײַנע מקורבֿים; און איך האָב אויך דערציילט וועגן חײַקען, ר׳ יצחק שוואַרצעס ווײַב, וועלכע איז געווען אַ שאַרפֿזיניקע פֿרוי, אַ מכניס־אורחטע, וועמענס הויז איך האָב אָפֿט באַזוכט. ר׳ יצחק שוואַרץ פֿלעגט מיר דערציילן וועגן ר׳ ירוחם, דער לעגענדאַרער משגיח פֿון דער מירער ישיבֿה. נאָך דעם ווי איך האָב געענדיקט דערציילן וועגן משפּחה־ענינים, בין איך אַרויף איין מדרגה העכער און אָנגעהויבן ריידן וועגן ליבע־ענינים און לערנען בכלל, און וועגן מײַן נײַגער וואָס איז פֿאַרבונדן מיט די כּתבֿים פֿון חזון איש.

איך האָב זיך נאָכגעפֿרעגט בײַ ר׳ ניסים קאַרעליץ, וווּ קען מען קריגן די כּתבֿים פֿון חזון איש, זײַנע בריוו און ביכער וועגן אים. הרבֿ ניסים קאַרעליץ האָט מיר גערן געענטפֿערט און אויספֿירלעך דערקלערט, ווי אַזוי און דורך וועמען זײַנען דערשינען אין דרוק די בריוו פֿון חזון איש און וווּ קען מען זיי באַשטעלן. דער שמועס האָט זיך געשיפֿט אויף שטיל פֿליסנדיקע וואַסערן.

טאַנטע באַשע האָט זיך נישט באַטייליקט אין אונדזער געשפּרעך און מיר דאַכט זיך, אַז זי האָט געדרימלט. אַז מיר האָבן פֿאַרענדיקט צו שמועסן וועגן ליבע־ענינים פֿאַרבונדן מיט לערנען און מיט די כּתבֿים פֿון חזון איש, בין איך צוגעגאַנגען צו דער דריטער טעמע וואָס צוליב איר האָב איך געבעטן זיך טרעפֿן מיט הרבֿ ניסים קאַרעליץ. מיט דער גרעסטער פֿאָרזיכטיקייט האָב איך געפּרוּווט אים דערקלערן דעם קאָנטעקסט פֿון מײַן פֿאַרלאַנג. איך האָב אים דערציילט, אַז איך בין אַ לערער אינעם העברעיִשן אוניווערסיטעט און אינטערעסיר זיך מיט די בני־תּורה, וואָס האָבן זיך געלערנט אין מוסר־ישיבֿות צווישן ביידע וועלט־מלחמות, און אין פֿאַרבינדונג מיט דעם, אויך מיט חיים גראַדע, דעם שרײַבער וואָס שרײַבט אויף ייִדיש.

איך האָב אים דערקלערט, אַז איך גרייט זיך צו לערנען מיט מײַנע תּלמידים חיים גראַדעס שריפֿטן אויפֿן הינטערגרונט פֿון זײַן ביאָגראַפֿיע. ווײַל עס איז באַוווּסט, אַז חיים גראַדע איז געווען אַ תּלמיד פֿון חזון איש, בין איך געקומען צו הרבֿ ניסים קאַרעליץ זיך נאָכפֿרעגן וועגן חיים גראַדעס ביִאָגראַפֿיע. הרבֿ ניסים קאַרעליץ האָט זיך צוגעהערט צו מײַנע ווערטער מיט אַ גוטמוטיקן שמייכל אויף זײַנע ליפּן. און אָט דער זעלבער מענטש, וועלכער האָט אַ מינוט פֿריִער אַזוי העפֿלעך געשמועסט מיט מיר, און געענטפֿערט אויף אַלע מײַנע פֿראַגעס און אַנטקעגנגעקומען אַלע מײַנע פֿאַרלאַנגען אין משפּחה־ענינים און ליבע־ענינים, האָט געשוויגן אַ לאַנגע ווײַלע מיט אַ פֿאַרשלאָסענעם מויל, און האָט קיין וואָרט נישט אַרויסגערעדט; ער האָט צעשפּרייט זײַנע הענט אין ביידע זײַטן, אַ שמייכל געטאָן און איז פֿאַרשטומט געוואָרן.

האַלב דערשטוינט האָב איך גלײַך פֿאַרשטאַנען, אַז איך באַקום דאָ אַ לעקציע ווי אַזוי אַרום זיך אָפּהאַלטן פֿון לשון־הרע. עס שטייט געשריבן: “נצור לשונך מרע ושפתיך מדבר מרמה” (תהילים ל״ד, 14), אויף ייִדיש: האַלט אָפּ דײַן צונג פֿון שלעכטס און דײַנע לעפֿצן פֿון קרומע רייד — מע טאָר נישט באַרעדן אַן אָפּטריניקן, אַפֿילו ווען מע זאָגט וועגן אים אַן אמת. איך בין אויפֿגעשטאַנען, כ׳האָב זיך געזעגנט האַרציק און בין צוריקגעפֿאָרן קיין ירושלים.

כ׳האָב איבערגעלייענט פֿינף בענדער פֿון דער ביאָגראַפֿיע וואָס הרבֿ שלמה כּהן האָט רעדאַגירט, וועגן חזון איש. דאָס בוך איז דערשינען אין פֿאַרלאַג “נצח” צווישן די יאָרן 1966—1973. דאָרט האָב איך געפֿונען ביז גאָר אינטערעסאַנטע שטעלן וועגן חיים גראַדע, דער תּלמיד פֿון חזון איש, וואָס האָט פֿאַרלאָזט דעם עולם־התּורה. דאָרט ווערט דערציילט וועגן חזון איש און וועגן דעם אָרט וואָס ער פֿאַרנעמט אין חיים גראַדעס לעבן און שאַפֿן. מיר האָבן דאָרט געזען, לויט די פֿראַגמענטן אויף העברעיִש אין בוך פֿון הרבֿ שלמה כּהן וועגן חזון איש, אַז חיים גראַדע ווערט דערמאָנט נאָר בדרך רמז, נישט אָנגעבנדיק זײַן משפּחה־נאָמען, אין אַ לאַנגן פּאַראַגראַף, וואָס באַציט זיך צו יענע תּלמידים פֿון חזון איש וועלכע ווערן כאַראַקטעריזירט ווי “חלושי אופי” (שלאַפֿע כאַראַקטערן), חיים גראַדע ווערט דערמאָנט בלויז ווי חיים, און זײַן פֿולער נאָמען, חיים גראַדע, דערשײַנט נאָר אין צוויי ביבליאָגראַפֿישע הערות, וווּ עס ווערן דערמאָנט ביכער, געשריבן פֿון אַנדערע שרײַבער.

די פֿאַרערונג פֿון חזון איש כּלפּי דעם חפֿץ־חיים מיט זײַן איבערגעגעבנקייט צום ענין שמירת־הלשון, און דאָס אַוועקשטעלן אַ דיסטאַנץ פֿון אַ האַלבער דערמאָנונג, בלויז פֿון חיים גראַדעס פּרט־נאָמען, מצד די נאָענטסטע פֿון חזון איש און פֿון זײַן משפּחה — דאָס אַלץ דינט מיר ווי אַן אויפֿקלערונג פֿון הרבֿ ניסים קאַרעליצעס באַציִונג בשתּיקה צו חיים גראַדע, בעת אונדזער באַגעגעניש אין בני־ברק.

ווי געזאָגט, האָט דער חזון איש באַשלאָסן אין עלטער פֿון 13 יאָר זיך אָפּצוגעבן זײַן גאַנץ לעבן מיט לערנען תּורה. פֿאַר אים בלײַבט די תּורה, צוזאַמען מיט דער גאַנצער קייט פּירושים אירער, די עכטע צוואה פֿון ייִדישקייט. אַ ייִד, וואָס זאָגט זיך אָפּ צו זײַן צווישן די יורשים פֿון אָט דער צוואה, דאַרף מען אים מקרבֿ זײַן און מע טאָר זיך נישט מייאש זײַן. כּדי צו מקיים זײַן אָט די צוואה און זײַן ראָוי צו ווערן איינער פֿון די יורשים, האָט זיך דער חזון איש געשטיצט אויפֿן כּלל: “אהוב את המלאכה ושנא את הרבנות ואל תתוודע לרשות” (פרקי אבות, א, י) — האָב ליב די מלאָכה און פֿײַנט די רבנות, און דערווײַטער זיך פֿון דער מאַכט (פֿון נאַטשאַלסטווע).

במשך פֿון זײַן גאַנץ לעבן האָט ער זיך באַמיט נישט אָנצונעמען קיין שום באַצאָלטן פּאָסטן. דער חזון איש האָט מאַטעריאַליזירט בעת זײַן לעבן אַן אייגנאַרטיקן פּירוש צו אָט דעם אַרויסזאָג פֿון אונדזערע חכמים, ער האָט ליב געהאַט די מלאָכה פֿון אַ רבֿ, אָבער ער האָט זיך דערווײַטערט פֿון רבנות און פֿון דער מאַכט. נאָר אין אַן עת־צרה און בלית־ברירה האָט ער גענומען אויף זיך די רבנישע פֿונקציע אומזיסט, נישט באַצאָלטערהייט, אפֿשר לויטן כּלל: “במקום שאין איש איז אויך אַ הערינג אַ פֿיש”. דאָס איז געשען בעת דער ערשטער וועלט־מלחמה, ווען מיטן אויסברוך פֿון דער מלחמה האָט די משפּחה פֿון חזון איש אַוועקגעוואַנדערט קיין ווײַסרוסלאַנד און זיך באַזעצט אינעם גרענעץ־שטעטל סטויבץ, דאָס וווין־ און געבורטס־אָרט פֿון באָבע חווה־לאה, מײַן מאַמעס מאַמע. דאָרט איז דער חזון איש אָפּגעזעסן אַ לענגערע צײַט און געלערנט תּורה ביחידות. פּרנסה האָט זײַן משפּחה געהאַט פֿון אַ שניטקראָם וואָס בתיה, זײַן פֿרוי, האָט געפֿירט.

אין סטויבץ האָט זיך דער חזון איש אַנטפּלעקט ברשות־הרבים צוליב אַזאַ מין סיבה: ווען דער שטאָט־רבֿ איז פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון שטאָט דורך דער רוסישער מאַכט, האָט דער רבֿ, ר׳ יואל סאָראָצקין, פֿאַרבעטן דעם חזון איש צו אַמטירן ווי דער סטויבצער שטאָט־רבֿ אויף זײַן אָרט. דער חזון איש האָט אָנגענומען דעם פֿאָרשלאָג, אָבער נישט גענומען קיין שׂכירות. בעת זײַן אָפּריכטן גלות אין סטויבץ, האָט זיך דער חזון איש געפֿירט ווי אַ תּלמיד־חכם אַ ניסתּר, און ווען דער עולם פֿלעגט זיך אָנפֿרעגן בײַ אים, ווער ער איז, פֿלעגט דער חזון איש זיך פֿאָרשטעלן עלעהיי ער איז אַ קרעמער. ווען דער חזון איש פֿלעגט קומען אין שניטקראָם אַרויסהעלפֿן זײַן ווײַב, אין יענע שווערע מלחמה־יאָרן, האָט ער באַדינט די קונים ווי עס וואָלט אויף דער וועלט גאָר קיין מלחמה נישט געווען, און ער איז מקפּיד געווען אויף אַ ריכטיקער מאָס און וואָג.

חיים גראַדע, וואָס האָט געקענט דעם חזון איש פֿון דער נאָענט, באַשרײַבט אַזעלכע אומשטענדן אין זײַן ראָמאַן “צמח אַטלאַס”, און ברענגט רירנדיקע שילדערונגען פֿון אַרט לעבן און האַנדלען פֿון חזון איש, ווי אַ זעלטענע געשטאַלט. אָט די שטעלן אין ראָמאַן “צמח אַטלאַס” זאָגן עדות וועגן חיים גראַדעס פֿאַרערונג פֿון חזון איש. גראַדע זעט אין דעם חזון איש אַ לעבעדיקן בײַשפּיל פֿון אַ לעבן וואָס איז כּולו תּורה.

ווי דערמאָנט, האָט דער חזון איש געוואָלט, אַז חיים גראַדע זאָל גיין לערנען אין דער מירער ישיבֿה, נישט ווײַט פֿון סטויבץ, צי אין דער ישיבֿה אין ראַדין. אָבער חיים גראַדע האָט פֿאַרלאָזן די ישיבֿה־וועלט און איז געוואָרן אַ ייִדישער שרײַבער, דער נאַציאָנאַלער ייִדישער שרײַבער בײַם ייִדישן פֿאָלק, אַ מין פּאַראַלעלע דערשײַנונג פֿאַרגליכן מיט חיים-נחמן ביאַליק, דער נאַציאָנאַלער העברעיִשער שרײַבער בײַ ייִדן, ווי דבֿ סדן האָט עס באַטאָנט.

Dr. Paul Glasser: A Figure in the American Yiddish Landscape

Dr. Paul Glasser: A Figure in the American Yiddish Landscape

In this interview, Paul Glasser, Co-Dean of the Weinreich Center for Yiddish at the YIVO, talks about his life growing up in Brownsville, Brooklyn, how his interest in Yiddish developed from casual childhood contact into a lifelong passion.  He discusses his doctoral dissertation on the system of gender determination for Yiddish nouns, his work on the English edition of Max Weinreich’s historic History of the Yiddish Language, and his upcoming bibliography of publications by the YIVO-Institute for Jewish Research.  He also discusses the meaning of raising a child in Yiddish, as he and his wife Gosia are raising their son, Sender.

 

אַ געשטאַלט אויפֿן אַמעריקאַנער ייִדישן פּייסאַזש

 דעם שמועס האָט געפֿירט באָריס סאַנדלער

הערשל גלעזער: טייל ציט מער צו שטאַרקע, און די אַנדערע —
צו שוואַכע. איך מיין, אַז אונדז אַלע וואָס פֿאַרנעמען זיך מיט ייִדיש,
ציט צו שוואַכע…

ס’איז שוין געוואָרן אַ טראַדיציע אָנהייבן אונדזער שמועס אין דער רובריק “אַ געשטאַלט אויפֿן אַמעריקאַנער ייִדישן פּייסאַזש” מיט דער פֿראַגע וועגן די קינדער־יאָרן. וואָס איז געווען די סבֿיבֿה, וווּ דו ביסט געוואַקסן? ווער זײַנען די מענטשן, וואָס האָבן דיך אַרומגערינגלט? צי האָבן זיי גערעדט ייִדיש? צו וויסן, פֿון וואַנען ס’האָט זיך אין דעם שיטערן וועלדל פֿון דײַן דור גענומען אַזאַ געוויקס, ווי דו, איז זייער וויכטיק צו באַקומען אַן ענטפֿער אויף די און אויך אַנדערע פֿראַגעס. 

איך בין אויפֿגעוואַקסן אין קאַנאַרסי, ברוקלין. געבוירן געוואָרן אין 1957, האָב איך דאָרט געוווינט ביזן יאָר 1969. דעמאָלט איז די געגנט באַשטאַנען פֿון 90% ייִדן, וועלכע האָבן זיך אַריבערגעצויגן פֿון בראָנזוויל און איסט-ניו־יאָרק. זעט אויס, אַז דאָרט איז שוין געווען אוממעגלעך צו לעבן. ביסלעכווײַז האָבן זיי זיך אַרויפֿגעאַרבעט… קאַנאַרסי גופֿא, ווי מע דערציילט, איז פֿאַר דער צווייטער וועלט־מלחמה געווען הוילע זומפּן. אָבער נאָכן אויפֿבויען אויף דעם אָרט הײַזער און דירות, איז די געגנט געוואָרן אַ סך שענער, וואָס ס׳האָט געוויס צוגעצויגן אַהין די ייִדן פֿון בראָנזוויל.

צום פֿאַרגלײַכן: איך געדענק, אַז בײַ מיר אין דער פֿאָלקשול, האָבן די פּאָר ניט־ייִדן געהאַט עפּעס עקזאָטישע נעמען, וואָס איך האָב אַפֿילו נישט פֿאַרשטאַנען ווער זיי זײַנען —
נישט קיין ייִדן און שוין!

אָבער אַז דו אַליין ביסט אַ ייִד, האָסטו געוווּסט?

יאָ… איך האָב בכלל געמיינט, אַז ערגעץ 90% אויף דער וועלט זײַנען ייִדן, און דערנאָך זײַנען דאָ נאָך אַ ביסל אַנדערע מענטשן. הײַנט איז קאַנאַרסי אַן אָרט פֿון קאַריבעיִשע שוואַרצע, אָבער שוין אויס ייִדן.

האָסט געהערט דאָרט ייִדיש?

ייִדיש האָב איך געהערט נאָר פֿון זיידע־באָבע, וואָס האָבן גערעדט ענגליש, אָבער צווישן זיך — ייִדיש. ווײַזט אויס, אַז צוליב דעם האָב איך זיך פֿאַראינטערעסירט מיט ייִדיש. פֿאַקטיש בין איך דער איינציקער אין דער משפּחה, וואָס האָט זיך אויף דעם פֿאַרקוקט, אָדער פֿאַרהערט. און ווען ס׳איז געקומען די צײַט, האָט מען מיך געשיקט אין דער “אַרבעטער־רינג”-שול, וואָס האָט זיך געפֿונען צוויי־דרײַ טריט פֿון אונדזער דירה; אַקוראַט אַנטקעגן דער פֿאָלקשול, וווּ איך בין געגאַנגען. הײַנט, אַגבֿ, איז די געוועזענע ייִדישע שול אַ באַפּטיסטישער קלויסטער.

ווי די מאַמע דערציילט מיר, האָט זי באַשלאָסן דעמאָלט זיך אַליין צו לערנען ייִדיש, ווײַל בײַ איר אין דער היים האָט מען נישט גערעדט קיין ייִדיש. אירע עלטערן האָבן געשטאַמט פֿון אונגערן און זײַנען שוין געווען פֿונעם אונגערישן דור, דאָס הייסט, אין דער היים גערעדט נאָר ענגליש און אונגעריש; און אַזוי ווי בײַ מײַן טאַטנס משפּחה איז אַלץ געווען נאָר ייִדיש, האָט זי זיך אויך געוואָלט אויסלערנען ייִדיש. פּונקט דעמאָלט האָט מען געלערנט ייִדיש אינעם ברוקלינער קאָלעדזש; האָט זי אָנגעהויבן גיין אויף אַ קורס. זי ברענגט אַהיים ייִדישע ביכעלעך, און איך כאַפּ זיך צו זיי באַלד צו. כ׳בין דעמאָלט, דאַכט זיך, געווען פֿינף יאָר אַלט.

צו זעקס יאָר האָט מען מיך באַשלאָסן צו שיקן אין דער ייִדישער שול, אָבער אַהין האָט מען פֿאַרשריבן נאָר צו זיבן יאָר. האָט די מאַמע געמוזט גיין פֿאַר מיר זיך משתּדל צו זײַן און עס פּועלן בײַם לערער, יאַנקל בלאַנק. פֿון די 1940ער ביז די 1980ער יאָרן איז ער געווען אַ באַקאַנטער לערער און לעקטאָר אין ניו־יאָרק. זייער אַ מאָדנער מענטש געווען. איך געדענק, ער איז געזעסן אין קלאַס בײַ אַן אײַזערנעם טיש, און אַז ער פֿלעגט ווערן אין כּעס, האָט ער געגעבן אַזאַ קלאַפּ אינעם טיש, אַז איך האָב געמיינט — די וועלט עקט זיך! פֿאָרט געווען אַ קליין קינד… האָט די מאַמע געדאַרפֿט פּועלן בײַ אים צו לאָזן זיך לערנען אַ קינד, וואָס איז נאָך נישט זיבן יאָר אַלט. האָט זי געזאָגט, אַז איך האָב זיך שוין אָנגעהויבן זיך לערנען ייִדיש און דאַרף ממשיך זײַן… האָט בלאַנק געפֿרעגט: “בײַ וועמען לערנט ער זיך ייִדיש?” — האָט זי געזאָגט, אַז בײַ איר. זי האָט זיך טאַקע געלערנט אין קאָלעדזש, ווי געזאָגט, אָבער זיך ווייניק וואָס אויסגעלערנט. הייבט ער אָן צו רעדן מיט איר אויף ייִדיש, קוקט זי שוין אויף מיר, איך זאָל קענען פֿירן מיט אים דעם שמועס. ביז הײַנט שעמט זי זיך דערמיט, אָבער זי האָט עס ליב צו דערציילן ווײַטער.

האָט מען מיך אָנגענומען אין שול, און איך בין געווען אפֿשר דער איינציקער, ווער ס׳האָט זיך געלערנט מיט חשק, ווײַל די אַנדערע קינדער האָט מען געשיקט — די טאַטע־מאַמע האָבן אַזוי געוואָלט; און ס׳איז ניט קיין זעלטענע זאַך, אַז געשיקט האָט מען זיי אין אַ ייִדישער שול, אַז זיי, די עלטערן, זאָלן זיך נישט דאַרפֿן מיט דעם פֿאַרנעמען. זיי האָבן געוואָלט, אַז זייערע קינדער זאָלן אײַנזאַפּן אַ ביסל די ייִדישע שפּראַך, כאַפּן אַ ביסל ייִדישקייט, ייִדישע געשיכטע — דאָס אַלץ האָט מען געלערנט; אָבער פֿון דעם איז גאָרנישט, אָדער כּמעט גאָרנישט נישט אַרויסגעקומען. פֿאַרשטייט זיך, אַז אויב אין דער היים איז צו דעם נישט געווען קיין געוויסע באַציִונג, האָבן די קינדער נישט געוואָלט זיך לערנען. סײַדן, איינער אַ יחיד, אַ טשודאַק, אַזאַ ווי איך בין געווען, כאָטש אין דער היים איז בײַ אונדז געווען, אויב נישט קיין נעגאַטיווע, איז אַ מין פּאַרעווע באַציִונג. דעריבער אפֿשר האָבן מײַן ייִנגערע שוועסטער און ברודער, די שוועסטערקינדער קיין ייִדיש נישט געקענט. נאָך פֿיר יאָר האָב איך די שול פֿאַרענדיקט און אַ פּאָר יאָר זיך מיט דעם נישט פֿאַרנומען.

ווי אָפֿט האָסטו באַזוכט די ייִדישע שול, און וואָס איז געווען דײַן ניוואָ?

ס׳איז געווען דרײַ שעה אַ וואָך און דער ניוואָ איז געווען נישט קיין הויכער. ווען איך האָב ווידער אָנגעהויבן מיט יאָרן שפּעטער, האָב איך געהאַט אַלץ פֿאַרגעסן. פֿאַרשטייט זיך, ס׳איז צוריק געקומען, אָבער אין דער ייִדישער שול האָט מען ווייניק געשמועסט אויף ייִדיש. ווײַל די אַנדערע קינדער האָבן נישט געוואָלט זיך לערנען, האָט דער לערער געמוזט מער רעדן אויף ענגליש. ס׳איז דאָך געווען אַ דור, וואָס האָט פֿון דער היים קיין ייִדיש כּמעט נישט גערעדט. נישט קיין סך זיך אויסגעלערנט, אָבער שולדיק אין דעם איז געווען נישט די שול און לערער, נאָר די סבֿיבֿה.

פֿאַר וואָס זשע האָסטו זיך פֿונדעסטוועגן אומגעקערט צו ייִדיש?

איך בין אָנגעקומען אין פּענסעלוועניער אוניווערסיטעט, פֿילאַדעלפֿיע, און דאָרט איז געווען אַ ייִדיש־קורס, מיט דער לערערין חנה קליגער, וואָס איז אויך אַ באַקאַנטער מענטש אין אונדזער סבֿיבֿה, און כ׳האָב זיך פֿאַרשריבן, כאָטש איך ווייס נישט פֿאַר וואָס… אַוודאי, האָט אויף דעם געווירקט דער פֿאַקט, וואָס אַ סך יונגע אַמעריקאַנער ייִדן האָבן דעמאָלט זיך פֿאַראינטערעסירט מיט זייערע וואָרצלען. צוריק גערעדט, האָט עס אויף מײַן שוועסטער נישט געווירקט. אויף מײַן ברודער אויך נישט, אויף מײַנע אַנדערע באַקאַנטע — אויך נישט… פֿאַר וואָס זשע נאָר אויף מיר? קיין ענטפֿער אויף דעם איז בײַ מיר נישטאָ.

אינעם אוניווערסיטעט האָב איך זיך באַקענט מיט איציק גאָטעסמאַן, וואָס האָט מיך אַרײַנגעשלעפּט אין “יוגנטרוף”… אין אוניווערסיטעט האָב איך זיך געלערנט צוויי יאָר ייִדיש, דערנאָך אין ישׂראל אַ יאָר, בײַ אַבֿרהם נאָווערשטערן אינעם העברעיִשן אוניווערסיטעט; מיר זײַנען געווען דרײַ סטודענטן און האָבן אים געבעטן, ער זאָל זײַן ליטעראַטור־קורס פֿירן אין ייִדיש. דאָס איז געווען אַ קורס וועגן דער גרופּע ניו-יאָרקער פּאָעטן ״די יונגע”. קיין גרויסער קענער פֿון פּאָעזיע בין איך נישט, און קיין גרויסן אינטערעס צו ״די יונגע” האָב איך נישט געהאַט; כ׳האָב פּשוט געוואָלט הערן ייִדיש און ס׳איז אויסגעקומען צו לייענען אַ סך אויף ייִדיש. שפּעטער האָב איך זיך פֿאַרשריבן אויף אַ דאָקטאָראַט.

האָסטו, הייסט עס, באַשלאָסן אָנצוגיין ווײַטער מיט ייִדיש, אָבער שוין אויף אַן אַנדער ניוואָ. ווי אַזוי זשע האָט זיך עס אַנטוויקלט ווײַטער?

ווידער… עס איז שווער צו ענטפֿערן. דאָ, אין אַמעריקע, איז דאָך פֿאַראַן אַ מעגלעכקייט אויפֿן דריטן אוניװערסיטעטישן יאָר אַרויסצופֿאָרן אין אויסלאַנד. האָב איך געהאַט עטלעכע מעגלעכקייטן: כ׳האָב באַטראַכט די מעגלעכקייט פֿון פֿאָרן קיין בראַזיל, אָבער נישט געפֿאָרן; געווען אַ מעגלעכקייט צו פֿאָרן קיין שפּאַניע… טאַקע מיט שפּאַניש האָב איך זיך דעמאָלט מער אינטערעסירט און נאָך פֿריִער — מיט דרום־אַמעריקע; דערנאָך איז מײַן אינטערעס אַריבער צו מיטל־מיזרח, מיט אַראַביש און אַראַבישער קולטור. סוף־כּל־סוף, בין איך געקומען צו מיזרח־אייראָפּע. אָבער פֿון אַ סך מעגלעכקייטן האָב איך פֿונדעסטוועגן באַשלאָסן צו פֿאָרן קיין ישׂראל. פֿאַר וואָס אַזוי? נישט פּשוט צו ענטפֿערן… באַשלאָסן, אַז דאָס איז מיר נענטער צום האַרצן, צום מוח… דעמאָלט האָב איך נאָך נישט געהאַט אין זינען זיך צו לערנען אויף אַ דאָקטאָראַט, אָבער, אויב כ׳וואָלט באַשלאָסן צו פֿאָרן קיין בראַזיל, וואָלט איך עס זיכער געטאָן אין די לאַטײַן־אַמעריקאַנער שטודיעס. ווער ווייסט… דער גורל האָט, אַ פּנים, געוואָלט ס׳זאָל זײַן אַנדערש.

און וווּ האָסטו געמאַכט דעם דאָקטאָראַט?

אין קאָלומביע־אוניווערסיטעט. ייִדיש האָט מען זיך דעמאָלט געלערנט אויפֿן לינגוויסטישן אָפּטייל און מײַן בעל־יועץ איז געווען מיכל הערצאָג. אָבער פֿאַר דעם האָב איך זיך באַקענט דווקא מיט ד״ר שעכטער… יאָ, אין ישׂראל האָב איך זיך באַקענט מיט אַ חבֿרטע פֿון מאָנטרעאָל, בין איך אין 1980 געפֿאָרן אַהין אויפֿן זומער….

האָט זיך, הייסט עס, אינעם גורל אַרײַנגעמישט אַ פֿרוי! וואָס זשע טוט אַ יונגער־מאַן אין מאָנטרעאָל? 

איך האָב זיך דאָרט געלערנט פֿראַנצייזיש… צו יענער צײַט איז אַהין געקומען פֿון “פֿאָרווערטס” אַבֿרהם שולמאַן מיט אַ לעקציע. גיי איך אויף דער לעקציע. קומט צו מיר צו איינער, אין מײַנע יאָרן, און פֿרעגט: “וווּ קומט אַהער אַ יונגער מענטש?” דער גאַנצער עולם איז דאָך געווען פֿון סאַמע אַלטיטשקע. אַזוי האָב איך זיך באַקענט מיט לייבל באָטוויניק. טאַקע ער האָט מיך צוגערעדט, כ׳זאָל זײַן אַקטיווער אין “יוגנטרוף”. זיך אומגעקערט קיין ניו־יאָרק, בין איך געקומען צו אַן אונטערנעמונג אינעם “שלום־עליכם”־צענטער. דאָרט איז געווען מרדכי שעכטער מיט זײַנע קינדער. האָב איך זיך מיט זיי אַלע באַקענט, און שוין אין אַ קורצער צײַט אַרום אָנגעהויבן מיט אים צוזאַמענאַרבעטן. מיר זײַנען געוואָרן גוטע חבֿרים.

ווי גרויס איז געווען אויף דיר די השפּעה פֿון שעכטערן?

זייער גרויס… איך האָב וועגן דעם אַ פּאָר מאָל געשריבן. פֿון איין זײַט, גיי איך אַ היפּשע מאָס אין זײַנע דרכים, בפֿרט וואָס שייך דעם צוגאַנג צו ייִדיש, צו נאָרמירונג; דאָס וועלן רעדן ייִדיש מיט די אייגענע קינדער; פֿאַרשטייט זיך, האָבן אַ ווײַב וואָס קען און װיל רעדן ייִדיש. אַוודאי, ווען איך וויל עס נישט פֿון פֿריִער, וואָלט איך עס נישט געטאָן, אָבער שעכטער האָט עס בײַ מיר אַרויסגערופֿן. יאָ, מיר האָבן געהאַט צווישן זיך אַ סך ענלעכקייטן, אַ סך בשותּפֿות… אַפֿילו אַזעלכע זאַכן: ער האָט ליב געהאַט געאָגראַפֿיע, און איך האָב ליב געאָגראַפֿיע; ער האָט מיר דערציילט, אַז ווען ער איז געווען אַ קינד, האָט ער ליב געהאַט צו לייענען ביכער וועגן די אינדיאַנער; ער האָט שוין געהאַט געזאָגט זײַן טאַטן, אַז ער וויל פֿאָרן קיין אַמעריקע צו ראַטעווען די אינדיאַנער. און איך האָב אויך געהאַט אַן ענלעך געפֿיל: פֿון די קינדער־יאָרן האָב איך געוואָלט ראַטעווען אַזעלכע, וואָס זײַנען אויף צרות, כאָטש נישט דווקא אינדיאַנער. דאָס האָט אויך אַ שײַכות צו ייִדיש. מע דאַרף דאָך ייִדיש ראַטעווען… דאָס איז, אַ פּנים, אַן אַלגעמיינער צוגאַנג אין לעבן: טייל ציט מער צו שטאַרקע, און די אַנדערע — צו שוואַכע. איך מיין, אַז אונדז אַלע וואָס פֿאַרנעמען זיך מיט ייִדיש, ציט צו שוואַכע…

דו מיינסט, אַז אין דעם געפֿיל שטעקט עפּעס אַ מין שליחות?

יאָ. נישט יעדער האָט עס. מיט אַן אַנדער געפֿיל מאַכט מען אַנדערע קאַריערעס.

וואָס איז אין תּוך געווען די טעמע פֿון דײַן דאָקטאָראַט?

איך האָב געשריבן וועגן די גראַמאַטישע מינים אין ייִדיש און וועגן רבים־פֿאָרמען. איך האָב געזוכט עצות ווי דאָס צו פֿאַרגרינגערן, ווײַל בדרך־כּלל, שטייט אין די גראַמאַטיקעס, אַז מע דאַרף עס פּשוט אײַנחזרן אויף אויסווייניק — וואָס איז דער מין פֿונעם סובסטאַנטיוו און וואָס איז דער סופֿיקס… האָב איך געזוכט מיטלען דאָס צו פֿאַרגרינגערן. אָבער כ׳האָט דערווײַל פֿון דעם נישט געמאַכט קיין לערנביכל.

ווען איז צו דיר געקומען דאָס געפֿיל, אַז אין ייִדיש ביסטו בײַ זיך אין דער היים?

איך מיין, ס׳איז געשען אין יענער צײַט, ווען כ׳האָב געוווינט בײַ די גאָטעסמאַנס אויפֿן בוידעם במשך פֿון דרײַ יאָר. אין דער צײַט האָב איך זיך באמת אויסגעלערנט ייִדיש. דאָס איז געווען פֿון 1983 ביז 1986 — אַ צײַט, ווען איך האָב גערעדט כּמעט די גאַנצע צײַט נאָר אויף ייִדיש.

דאָס הייסט, אַז מע דאַרף זיך טאַקע געפֿינען כּסדר אין אַ ייִדישער סבֿיבֿה צו דערפֿילן, אַז דו ביסט מיט ייִדיש אַ “נאַשבראַט”?

אמת, בפֿרט אַז דעמאָלט האָבן אַרום געוווינט אויך די שעכטערס און די פֿישמאַן־משפּחה, און נישט ווייניק מיזרח־אייראָפּעיִשע ייִדן. הײַנט איז שוין דאָרט קיינער נישט געבליבן… איז אַוודאי געווען מיט וועמען צו רעדן ייִדיש טאָג-טעגלעך.

וווּ האָסטו באַקומען דײַן ערשטע אַרבעט?

ווען איך בין געווען אַ סטודענט אין קאָלומביע־אוניווערסיטעט, האָב איך געאַרבעט בײַ שעכטערן. איך בין געווען אַ סעקרעטאַר. נאָכן מאַכן דעם דאָקטאָראַט, האָב איך נישט באַקומען קיין אוניווערסיטעטישן פּאָסטן. האָב איך געאַרבעט עטלעכע יאָר… ווי זאָל איך עס אָנרופֿן? אין אַ “צער-בעלי־חיים־היים” — מיט הינט און קעץ. מ׳האָט געזוכט אַ מענטש, וואָס זאָל זיך קענען אַן עצה געבן מיט קאָמפּיוטערס, און מײַן אַרבעט איז געווען בײַם קאָמפּיוטער, אָבער די קעץ און הינט האָבן זיך אַרום מיר אַרומגעדרייט. שפּעטער האָט מען אין ייִוואָ געזוכט אַ מענטש, וואָס זאָל פֿאַרענדיקן די אַרבעט אַרום מאַקס ווײַנרײַכס “געשיכטע פֿון דער ייִדישער שפּראַך”, וואָס די איבערזעצונג פֿון דער צווייטער העלפֿט איז אָפּגעלייגט געוואָרן אויף קנאַפּע צוואַנציק יאָר. האָט מען געזוכט אַ רעדאַקטאָר, וואָס וועט עס אָפּפֿאַרטיקן אין משך פֿון אַ האַלב יאָר אָדער אַ יאָר. האָב איך געזאָגט, אַז איך וויל נישט קומען אויף אַזאַ קורצער צײַט, איך וויל האָבן אַ ממשותדיקע פּאָזיציע, האָט מען מיר געזאָגט “גוט”… דאָס איז געווען אין 1997… אַזוי בין איך אַריבער אין ייִוואָ. ווען כ׳וואָלט זיך פֿאַרנומען נאָר מיטן רעדאַקטירן, וואָלט איך עס אפֿשר פֿאַרענדיקט במשך פֿון אַ האַלב יאָר; מ׳האָט מיך אָבער באַוואָרפֿן מיט פֿאַרשידענע אַנדערע אַרבעטן, האָב איך בײַ דעם פּראָיעקט געאַרבעט בסך־הכּל עלף יאָר. סוף־כּל־סוף, אין 2008 איז “די געשיכטע” אַרויס. ביז כ׳האָב עס פֿאַרענדיקט, האָט מען שוין געקאָנט אַ סך זאַכן טאָן דורך דער אינטערנעץ. ס׳איז מיר אויסגעקומען צו פֿאַרריכטן נישט ווייניק טעותן דאָרטן.

לויט דער נאַטור, ביסטו אַ פּעדאַנט?

יאָ. פֿאַר מיר איז עס זייער וויכטיק. דאָס הייסט, אַז איך ווי אַ קאָרעקטאָר, אַ רעדאַקטאָר, דאַרף זײַן אויסגעהאַלטן. איך טו עס אַפֿילו, ווען איך לייען אַ ביכל, אַ צײַטונג… איך קען זיך נישט אײַנהאַלטן און נעם אַ בלײַער און פֿאַרריכט… דו ווייסט עס דאָך אַליין פֿון מײַנע בריוועלעך אין רעדאַקציע. איצט וועל איך זיך אָנהייבן אונטערשרײַבן “דער נודניק”. פּונקט ווי מײַן פּערזענלעכקייט האָט מיך געצויגן צו שעכטערן, אַזוי אויך ציט מיך צו קאָרעקטור און רעדאַקציע.

דו ביסט אַ קעמפֿערישער מענטש — פֿאַר דײַנע אידעען, למשל? צי דיר איז וויכטיקער נאָר אָנצוּווײַזן, אַז דו מיינסט אַזוי, און ווײַטער טוט זיך ווי איר פֿאַרשטייט?

אין אַ געוויסער מאָס, יאָ, אָבער נישט ביז פֿאַנאַטיזם.

דו האַלטסט נישט, אַז די ייִדישע לינגוויסטיק אָדער פֿילאָלאָגיע גייט באַרג־אַראָפּ? ס׳איז דאָ, למשל, אַ לעבעדיקע סבֿיבֿה פֿון ייִדיש־רעדערס אין דער חרדישער וועלט, ס׳איז אָבער ביז הײַנט נישטאָ קיין ווערטערבוך פֿון זייער שפּראַך?

איך מיין, אַז דאָס האָט זיך נאָך נישט אויסגעקריסטאַליזירט אויף אַזאַ אופֿן, מע זאָל קאָנען טאַקע שאַפֿן אַ ווערטערבוך. צוריק געשמועסט, האָבן מיר אויך נישט קיין ווערטערבוך פֿונעם סלאַווישן קאָמפּאָנענט… הלװאַי װאָלטן מיר פֿאַרמאָגט כאָטש האַלב פֿון דעם װאָס אונדז פֿעלט!

מיינסטו נישט, אַז ס׳איז געשען צוליב דעם, אַז אַלץ אָדער כּמעט אַלץ וואָס ס׳איז פֿאַרבונדן מיט ייִדיש, איז אַריבער אין די אוניווערסיטעטן; און אין די אוניווערסיטעטן, כּדי צוציִען סטודענטן, לערנט מען נישט פֿילאָלאָגיע, נאָר ליטעראַטור. און אַלץ ווערט “ליטעראַטוריזירט”. בפֿרט, אַז ליטעראַטור קען מען לערנען אויף אַ פֿרעמדער שפּראַך, נישט אויף ייִדיש?

פֿאַרשטייט זיך, ס׳איז אַ גרויסע צרה. און אויב מע פֿאַרנעמט זיך שוין מיט דעם אין דײַטשלאַנד, למשל, מיט דער אַלט־ייִדישער ליטעראַטור, איז עס לטובֿת גערמאַניסטיק, נישט ייִדיש. און ס׳איז דאָ נאָך אַ זאַך: פֿאַר װאָס איך נעם זיך נישט אונטער אַרויסצוגעבן אַ גרויס װערטערבוך?  װײַל איך האָב מורא פֿאַר ריזיקע פּראָיעקטן. אַ קלענערן פּראָיעקט קען מען פֿאַרענדיקן.

דערצייל אַ ביסל וועגן די הײַנטיקע פּראָיעקטן פֿון דײַן אַרבעט אין ייִוואָ?

ווי געזאָגט, האָב איך מער ליב קלענערע פּראָיעקטן, וואָס מע קען זיי אַ מאָל פֿאַרענדיקן. האָבן מיר פֿאַרענדיקט און אַרויסגעלאָזט מרדכי שעכטערס ווערטערבוך פֿון באָטאַנישער טערמינאָלאָגיע. איך האָב געענדיקט איין סטאַדיע פֿון מײַן רשימה געאָגראַפֿישע נעמען, וואָס איך דערגיי אײַך, אין “פֿאָרווערטס”, דאָס לעבן מיט מײַנע באַמערקונגען. איך אַרבעט איצט איבער אַ ביבליאָגראַפֿיע פֿון ייִוואָ־פּובליקאַציעס, דאָס הייסט, ס׳איז שוין געווען פֿריִער אַ נישט־פֿאַרענדיקטע ביבליאָגראַפֿיע, װיל איך איצט פֿאַרענדיקן. אַ ביבליאָגראַפֿיע פֿון ווײַנרײַכס “געשיכטע”, וואָס איז נישט אַרײַן אינעם געדרוקטן באַנד, ווײַל ס׳וואָלט פֿאַרנומען נאָך איין באַנד. אויך די זומער־פּראָגראַם וועט זײַן אַנדערש, ווײַל חוץ די שפּראַך־לימודים און די אַנדערע שטודיעס, האָבן מיר בדעה פֿאָרלייגן די סטודענטן אויסצוקלײַבן פֿון עטלעכע נײַע קורסן — ייִדישער שטייגער, ייִדישע געשיכטע, פֿאָלקלאָר, קונסט און פֿאָרש־אַרבעט אויף ייִדיש. איצט וועט עס שוין זײַן נישט ווי וואַרשטאַטן, נאָר פֿולע קורסן. אַזאַ אײַנפֿיר וועט אפֿשר צוציִען מער סטודענטן. פֿאַראַיאָרן האָבן מיר געהאַט 30 סטודענטן, הײַיאָר וואָלטן מיר געוואָלט האָבן 50.

דאָס איז איין זאַך, און די צווייטע זאַך איז דער נײַער אינסטיטוט, אויך, ווי די זומער־פּראָגראַם, בשותּפֿות מיט באַרד־קאָלעדזש. איך מיין דעם אינסטיטוט פֿון מיזרח־אייראָפּעיִשער ייִדישער געשיכטע, וואָס האָט זיך שוין אָנגעהויבן אין יאַנואַר, מיט נײַע פֿולע קורסן. במשך פֿון דרײַ וואָכן האָט מען זיך געלערנט 15 שעה אויף יעדן קורס. מיט דער צײַט ווילן מיר פֿון דעם אײַנפֿירן אַ מאַגיסטער־דיפּלאָם. מע זאָל קאָנען במשך פֿון צוויי יאָר זיך אויסלערנען אויף מאַגיסטער אין מיזרח־אייראָפּעיִשע ייִדישע שטודיעס. מיר קוקן אַרויס אויף סטודענטן ממש, וואָס לערנען זיך אויף אַ דיפּלאָם; און פֿאַר אַ ברייטערן עולם.

און צום סוף, עטלעכע ווערטער וועגן דײַן פּריוואַט לעבן. דו האָסט דאָך אַזאַ לעבן אויך, חוץ דער אַרבעט?

ווי דו ווייסט, האָב איך אַ ווײַב, וואָס איז אויך פֿאַרבונדן מיט ייִדיש. זי מאַכט אַ דאָקטאָראַט אינעם טעאָלאָגישן סעמינאַר. מיר האָבן זיך באַקאַנט אין פּוילן, לעבן וואַרשע, וווּ מיר זײַנען ביידע געווען לערערס פֿון אַ ייִדיש־קורס. מיר האָבן אַ קינד, אַ ייִנגעלע פֿון צען חדשים, וואָס הערט אַרום זיך ייִדיש, פּויליש, ענגליש… דאַכט זיך, ער וועט זיך אַלע דרײַ שפּראַכן אויסלערנען. צו מאָל, כאַפּט מען זיך אַרײַן אין קינאָ, בדרך־כּלל, גייט מײַן פֿרוי, און איך היט דאָס קינד. לייענען האָב איך װייניק צײַט, אָבער אַז איך לייען, לייען איך בעלעטריסטיק — אויף ייִדיש, און אויף ענגליש — פּובליציסטיק אָדער אַנדערע זאַכן. איך ווייס נישט, כ׳האָב, אַ פּנים, נישט קיין זיצפֿלייש: ווען איך נעם זיך צו לייענען אַ גאַנצן ראָמאַן אויף ענגליש, האָב איך נישט קיין געדולד עס איבערצולייענען ביזן סוף.

דו ביסט דאָ געבוירן געוואָרן, אויסגעווען אין אַ סך ערטער אין אייראָפּע, וויל איך דיך פֿרעגן: דו פֿילסט זיך פֿאַר אַ טיפּישן אַמעריקאַנער?

איך פֿיל זיך אין גאַנצן נישט ווי אַן אַמעריקאַנער. פֿון איין זײַט, ווייס איך, אַז ווען איך קום קיין אויסלאַנד, דערקענט מען באַלד אין מיר אַן אַמעריקאַנער; אָבער כ׳פֿיל נישט, אַז כ׳בין אַ טיפּישער אַמעריקאַנער. איך האָף, אַז מײַנע האָריזאָנטן זײַנען אַ ביסל ברייטער. איך בין געווען נישט לאַנג צוריק אין אוקראַיִנע, אין די קאַרפּאַטן, געזוכט מײַן באָבעס הויז, אין מונקאַטש. כ׳האָב געהאַט דעם אַדרעס, אויסגעגאַנגען די גאַס עטלעכע מאָל, און די גאַנצע גאַס איז געווען פֿאַרבויט מיט אַלטע אָפּגעלאָזטע הײַזקעס, חוץ איין הויז — אַ נײַער מלוכישער בנין — פּונקט אויף דעם אָרט, וווּ ס׳איז כּלומרשט געשטאַנען מײַן באָבעס שטוב. באַקומט זיך, נאָך אַלעמען, אַז דאָס איינציקע הויז, וווּ מײַן באָבע האָט געוווינט, און וואָס איז געווען אַ שיינע שטוב, האָט מען צעשטערט, אָבער איבערגעלאָזט די אַלע חורבֿות. אַקעגן וואָס האָב איך עס איצט דערמאָנט? איך האָב דעמאָלט געהאַט אַ געפֿיל, אַז איך זוך זיך אומצוקערן מיט הונדערט יאָר צוריק, כּדי צו זען, ווי אַזוי ס׳האָט אויסגעזען די שטאָט מונקאַטש; און נאָך דעם וויזיט האָב איך דערפֿילט, אַז כ׳בין אַ ביסל געוואָרן אַן אַנדער מענטש. אַז צו זען די שטאָט, וווּ ס׳האָט געלעבט מײַן באָבע, האָט געהאַט אויף מיר אַ השפּעה. איך ווייס נישט, ווי אַזוי עס אַרויסצוברענגען מיט ווערטער, אָבער ס׳איז געווען נישט סתּם — געקומען, געזען, און אַוועקגעפֿאָרן, ווי עס קומט אָפֿט פֿאָר; נאָר ס׳האָט מיך אָנגערירט, ווײַל איך בין געווען צו דעם צוגעגרייט מיט מײַן ייִדיש־הינטערגרונט. איך קען נישט זאָגן פֿון וואַנען דאָס נעמט זיך, אָבער ס׳איז אַזוי…