Skip to Content

Asore Dibraye (The Ten Commandments) by Moyshe Kulbak

From Moyshe Kulbak’s collection “Velfishe Lider” [Wolfish Songs], this poem describes a shirt-tail relative who exhibits a trained bear.  What might seem totally “unJewish” behavior today was apparently at least marginally Jewish behavior at the time.  Of course, Kulbak specializes in describing dorfsyidn outside the accepted traditional Jewish norms, as in one of his best known poems, the cycle Raysn [White Russia] when he memorializes the farming family from which he came.  Here the behavior is even more outside the accepted norms:  this relative not only trains a bear, but conducts himself like one.  Kulbak writes of his marrying and beating to death twelve wives (whence, presumably, his nickname – “The Ten Commandments”, meaning the knuckles with which he murders his wives).  His 13th wife is a witch who bears him a child, so “Ten” kills her more slowly…

משה קולבאַק:  עשׂרה־דבירא

פֿון “וועלפֿישע לידער”

געהאַט האָט דער זיידע אַ קרובֿ אַ טרײַבער פֿון בערן,

אַ ייִד, וואָס פֿלעגט מאַכן קאָנצערט אויף די גרויסע ירידן.

דעם בער פֿלעגט דער קרובֿ בײַ טאָג אויף די קייטן פֿאַרשמידן,

בײַ נאַכט פֿלעגט ער טאַנצן מיט אים בײַ דער שײַן פֿון די שטערן.

מע האָט אים געגעבן דעם נאָמען עשׂרה־דבריא,

די קנאָכיקע הענט ביז די קני, מיט אַ שאַרבן אַ גלאַטן,

אַן אַלטער פֿאַרשלומפּערטער קאָפּ אויף אַ גוף אַ האָרבאַטן,

און דאָס האָט געטראָגן מיט פֿעל און מיט שווייס, ווי אַ חיה.

איז ער געגאַנגען בײַ נאַכט מיט דעם בער אויף די וועגן;

עשׂרה פֿאָרויס, און דער בער פֿלעגט אים הינט באַגלייטן,

און טאָמער אַ באָרוועסער פּויערל קומט זיי אַנטקעגן —

אַ בורטש האָט געגעבן דער בער און אַ קלונג מיט די קייטן.

עס זײַנען געשטאָרבן פֿון פּײַן בײַ עשׁרה די ווײַבער;

בײַ נאַכט פֿלעגט ער אויסטאָן זיי נאַקעט און אָנהייבן שלאָגן,

דאַן האָט זיך געהערט אויפֿן דאָרף אַ פֿאַרטײַעטער קלאָגן

און חבֿרה־קדישא פֿלעגט וואַשן דאָס בלוט פֿון די לײַבער…

דאָס דרײַצנטע ווײַב האָט געשעמט פֿאַר אַ וועדמע אין ליטע,

זי האָט אים אַ טאָכטער אַ יאָר נאָך דער חופּה געבאָרן,

עשׂרה־דבריא האָט אויסגעצאַפּט שטיל אירע יאָרן,

מע האָט פֿון דער וועדמע די ביינער געלייגט אויף דער מיטה.

געווען איז עשׂרה־דבריא אַ טרײַבער פֿון בערן,

אַ ייִד, וואָס פֿלעגט מאַכן קאָנצערט אויף די גרויסע ירידן.

דעם בער פֿלעגט דער קרובֿ בײַ טאָג אויף די קייטן פֿאַרשמידן,

בײַ נאַכט, פֿלעגט ער טאַנצן מיט אים בײַ דער שײַן פֿון די שטערן.

Yiddish Waiting for Godot

For information on this upcoming show, see The Jewish Week, The English Forward, and The New York Times.

For information and reservations, visit The New Yiddish Rep.

For more information on the translator, Shane Baker, see this New York Times article.

Maestoso Patetico, by Peretz Markish

Maestoso Patetico

פּרץ מאַרקיש

איך בין אויף אַן אָרעמען מאָלצײַט פֿאַררופֿן און ווייס ניט

וווּהין און צו וועמען,

עס גלעקערן גלעקער פֿון קלויסטערס מיט רויטע

צעבלוטיקטע צלמים,

אין פֿענצטער אין אַלע איז ליכטיק און אומעטום

שוימיק די שײַן איז,

עס פּאָרן זיך ווינטן — די שׂימחה וועט דאָרט זײַן,

די שׂימחה זײַן דאָ וועט,

מע דאַוונט, מע שאַלט: — למנצח לפּרץ בן דוד!

און כ’קען ניט דערגיין און איך קען ניט באַנעמען: —

וווּהין און צו וועמען…

אָ, ווינטן, אָ, ברידער,

איר ווייסט ניט, בײַ וועמען איז הײַנט אַזאַ שׂימחה?

וווּהין כ’בין פֿאַררופֿן?

איך זינג אויפֿן וועג אונטער אַלעמענס פֿענצטער

און אַלעמענס הויפֿן,

פֿאַרשפּעטיקן כ’זאָל ניט מײַן ליד אונטערוועגנס

צו דעם אָרעמען מאָלצײַט,

איר ווייסט ניט, בײַ וועמען איז הײַנט אַזאַ שׂימחה?

אָ, ס’איז אַ לוויה!  מע טראָגט זעקס און צוואַנציק

פֿאַרשניטענע יאָרן

אויף זוניקער מיטה געבונדן, ווי האַרבסטיקע סנאָפּעס אין גאַרבן,

פֿון איינעם אַן אורח, וואָס איז אויף די וועגן,

זיך פֿרעגנד אויף שׂימחות, געשטאָרבן,

מע טראָגט זעקס און צוואַנציק פֿאַרשניטענע יאָרן

מיט כּלי־זמרשע רייען,

און טאַנץ איך מיט פֿרייד נאָך מײַן אייגענער מיטה

פֿון זוניקער שׂימחה־לוויה…

אַ הפֿקר־בראָדיאַגע וועט הײַנט בײַ דיר, גאָט,

זײַן אין ליכטיקן היכל,

מע רופֿט מיך צו זון אויף מיט ערשטער עליה,

מײַן ברכה כ’זאָל מאַכן אויף איר — אויף דער תּורה פֿון אַלע פּלאַנעטן און וועלטן!

איך וויל ניט, איך וויל ניט פֿאַרשפּעטיקן, מאַמע,

כ’בין עולה לחמה…

In the Yiddish Word, by Dovid Hofshteyn

פֿון רײַסן:  דער זיידע מיט די פֿעטערס…

משה קולבאַק

אָ, דער זיידע פֿון קאָבילניק איז אַ ייִד אַ פּשוטער,

אַ פּויער מיט אַ פּעלץ און מיט אַ האַק און מיט אַ פֿערד…

און מײַנע זעכצן פֿעטערס און מײַן טאַטע —

ייִדן פּראָסטע, ייִדן ווי די שטיקער ערד,

טרײַבן פּליטן אויף די טײַכן … שלעפּן קלעצער פֿון די וועלדער…

און דעם גאַנצן טאָג געהאָרעוועט ווי כלאָפּעס,

עסט מען וועטשערע פֿאַר נאַכט צוזאַמען פֿון איין שיסל,

און מען פֿאַלט אַנידער אין די זעכצן בעטן ווי די סנאָפּעס.

דער זיידע, אָ, דער זיידע קלעטערט קוים אַרויפֿעט אויפֿן אויוון,

ער איז דער אַלטיטשקער בײַם טיש אַנטשלאָפֿן שוין געוואָרן,

נאָר די פֿיס — זיי ווייסן, פֿירן זיי אַליין אים אָפּ צום אויוון…

דעם זיידנס גוטע פֿיס, וואָס דינען אים פֿון כּמה יאָרן…

Grandfather with My Uncles, from “White Russia”, by Moyshe Kulbak

פֿון רײַסן:  דער זיידע מיט די פֿעטערס…

משה קולבאַק

אָ, דער זיידע פֿון קאָבילניק איז אַ ייִד אַ פּשוטער,

אַ פּויער מיט אַ פּעלץ און מיט אַ האַק און מיט אַ פֿערד…

און מײַנע זעכצן פֿעטערס און מײַן טאַטע —

ייִדן פּראָסטע, ייִדן ווי די שטיקער ערד,

טרײַבן פּליטן אויף די טײַכן … שלעפּן קלעצער פֿון די וועלדער…

און דעם גאַנצן טאָג געהאָרעוועט ווי כלאָפּעס,

עסט מען וועטשערע פֿאַר נאַכט צוזאַמען פֿון איין שיסל,

און מען פֿאַלט אַנידער אין די זעכצן בעטן ווי די סנאָפּעס.

דער זיידע, אָ, דער זיידע קלעטערט קוים אַרויפֿעט אויפֿן אויוון,

ער איז דער אַלטיטשקער בײַם טיש אַנטשלאָפֿן שוין געוואָרן,

נאָר די פֿיס — זיי ווייסן, פֿירן זיי אַליין אים אָפּ צום אויוון…

דעם זיידנס גוטע פֿיס, וואָס דינען אים פֿון כּמה יאָרן…

We, by Der Nister (Pinkhes Kahanovich)

מיר

פֿונעם ניסתּר

אוי, ווער ווייסט אונדז,

ווער זשע ווייסט אונדז?

אונדז די קינדער

נאָך פֿון אַלט־פֿאָלק,

נאָך פֿון אַלטן

אַלט כּנען:

מיר וואָס האַנדלען

נאָך פֿון דעמאָלט

און מיט ברודער

און מיט סחורות,

און מיט קינדער

מיר פֿאַרקויפֿן

צו די האַרן,

צו די גרויסע, —

און מיר וואָגלען

ווי ציגײַנערס

מיט די בײַדלעך

איבער צײַטן

און מיט האָב און גוטס

און ווײַבער

און מיט קינדער

און מיט הויזראָד —

שוין פֿון לאַנג,

פֿון לאַנג, פֿון דורות

מיט די שוואַרצע

קעפּ און אויגן,

מיט געדיכטע

בערד און ברעמען,

און מיט גנבֿות

אין די שויסן

און מיט מורא

אין די אויגן,

און מיט פֿאַלשע

וואָגן, מאָסן

צו באַהאַנדלען

אַלע לענדער

אויף פֿאַרשיידענע

זיי שפּראַכן

און באַשווערן זיך

מיט שבֿועות

און בײַ גאָט

אויף אַלע מערקן…

***

ווער זשע ווייסט אונדז,

ווער זשע ווייסט אונדז,

אונדז די הענדלער

פֿון דעם אַלטוואַרג

און פֿון אַלטע

שמאַטעס, קליידער,

וואָס שוין פֿאַלט אַראָפּ

פֿון יענעם,

וואָס עס וואַלגערט זיך

אויף מיסטן, —

און פֿאַרשמירט

פֿון טעג און וואָכן

און באַשפּעט

פֿון ווילדע, פֿרעמדע,

אויסגעשמירטע

און אָפּגעריסן

פֿון די הינט

פֿון פּריצימס הויפֿן

און פֿון יונגען דאָרט

און הוזק —

גויימס קינדער

אונדז באַלאַכן

הענדלער־טאַטעס

אין די אויגן, —

אין די הויפֿן,

אויך באַגלייטן

זיי אויף גאַס

און ווײַט אויף וועג…

***

אוי, ווער ווייסט זשע,

אוי, ווער ווייסט דאָס,

וואָס מיר מיינען,

און מיר טראַכטן

אויף די פֿעלקער,

אויף די גויים,

וואָס זיי טרעפֿן

דאַרף אין גיכן,

אויף זיי קומען

און אויף זיכער

אין דער קומענדיקער צײַט? …

— זעען זיי נישט:

בײַ אונדז קינדער

אָרעם, אָרעמער

באַזונדער,

שווײַגן־שווײַגנדיק

מיט מיינען

בלאַס און בלאַסער

נאָר פֿאַרביסן,

שלינג און שלאַנג

אַזוי זיך לאָזן

שטילע, שטילע

און אין בלאַסקייט

שטילע טרעטן

מיט אַ שמייכל,

מיט אַ בלאַסן,

נאָר אַ שאַרפֿן,

אַ פֿאַרביסענעם

אויף ליפּן

און באַהאַלטענעם

אין אויגן, —

אָט אָזוי,

אַזוי זיך לאָזן

אויף דער וועלט

און זיך צעשטעלן

אין די ווינקעלעך

פֿאַררוקטע,

שטיל, נישט אָנגעזען

פֿון הינטן —

בײַ די פֿרעמדע

און די רײַכע,

בײַ די פֿריילעכע, געזונטע,

דאָרט בײַ סעודות

און צו טיש?…

— זעען זיי נישט:

אָט די קינדער —

די, אָן מאַמעס

און אָן היימען,

די אָן לענדער,

און יתומים,

בלאַס און בלאַסער

אונטער הימל, —

גייען אום,

אַרום בײַ פֿרעמדע

אומעטום

אויף הינטערטירן

און מיט הענט,

מיט הענט אַרונטער,

און מיט הענט,

מיט זיי פֿון ווײַטן,

און מיט אויגן

חלש־אויגן,

נאָר באַטראַכטן,

אויסצוקוקן,

אויסצוזען,

וואָס דאָרט בײַ יענעם —

נאָר צו זען,

נישט אָנצורירן…

— ווייסט מען דען נישט,

אַז אַזוינע

בלאַסע שמייכלער,

קאַלטע שמייכלער

קענען האָב און גוטס

פֿאַרקויפֿן

און צעטיילן זיך

מיט יעמעמס

ווײַב און קינד

און שטוב און הויזראָד

און אויף שטול

פֿון הײַנט און מלך —

מאָרגן, מאָרגן

בשעת פֿאַלן —

וועלן קרוינען,

קעניג מאַכן

חוזק, חוזקן

צו לאַכן,

חוזק חוזקן

צו זעצן

אויף דעם שטול

מיט צונג,

מיט לאַנגן?…

— אָן גאָר שׂינאה,

אָן נקמה,

נאָר אַזוי זיך

און קאַלטבלוטיק,

ווען זיי זעען,

וועלן זען

פֿרעמדנס שׂר

פֿון פֿרעמדנס מזל

פֿון אַ לאַנד,

פֿון פֿאָלק און אומה

האַלט בײַם פֿאַלן

און ירידה

און ער וואַקלט זיך

שוין וואַקלט —

אים אַ פֿוס

דאַן אונטערשטעלן?…

***

אוי, ווער ווייסט אונדז,

אוי, ווער ווייסט אונדז:

מיר וואָס יאָרן לאַנג

געשפּאַנטע

אונטער יאָך

פֿון אונדזער גורל,

פֿון אַן אַלטן

און אַ בלינדן,

אַ פֿאַרזעעניש

פֿון מדבר,

אָן אַ גוף

און אָן אַ נאָמען, —

גייען אום

פֿון פֿאָלק צו פֿעלקער,

רײַטן דורך,

דורך דורי־דורות,

און מיר האָבן

גרויסע אויגן,

נאָר מיר האָבן

שטילע אויגן,

שטיל, נאָר אַלטע שוין

און שטומע,

און מיר זעען,

נאָר מיר שווײַגן,

און מיר האַלטן

איין נבֿואה,

וואָס אויף פֿאָלק

און וואָס אויף מענטש…

זעט מען דען נישט:

מיר אַזוינע,

וואָס מיר שטיל

באַגלייבטע לײַדן

גאָר פֿאַר אַלטע,

אַלט מזלות,

וואָס שוין לאַנג,

שוין לאַנג געוועזן,

אין דער אַלטער צײַט

פֿאַרגאַנגען,

און אַ גלגול

ערגעץ בלאָנדזשעט,

אין אַ שטערנדל

אין הימל —

דאָך מיר שלעפּן

אונטערטעניק

און מיר קלאָגן זיך

פֿאַר קיינעם,

נאָר מיט אויגן

שטילע קוקן

אַלע נאַכט

אַרויף צו הימל

און מיר קוקן נאָר

און זוכן

שטערן־שטערדל

פֿון אויבן,

דאָס אין הימל

ניט פֿאַרלירן

אין דער נאַכט

דאָס — אונדזער — הויכע

אונדז אין תּפֿילה

און אויף וועג…

זעט מען דען נישט:

אונדז אויף רוקן

רײַט די צײַט

אויף יענע וועגן

און בײַ נאַכט,

בײַ נאַכט אויף זאַמדן

אין דעם שווערן

הינטערוועגן,

טרײַבט אונדז אונטער

די, פֿון אויבן,

טרײַבט אונדז גלײַך

און מיט השגחה,

שטיל אין נאַכט

און אונטער שטערן

טרײַבט אונדז, טרײַבט

און פֿירט צו עפּעס?…

***

אוי, ווער ווייסט אונדז,

אוי, ווער ווייסט אונדז:

אונדז די אייניקלעך

פֿון  ד ע ם  פֿאָלק,

פֿון דעם ריינעם בלוט

און מאַמעס,

פֿון די מאַמעס

זיך געטובֿלט

האָבן אומעטום

אין וואַסער,

אויף דער גאָר דער וועלט

אין טעכער,

אויף דער גאָר דער ערד

אין קוואַלן,

אונטער אַלע,

אַלע הימלען, —

און אין שטילסטע

ווײַט־בײַנאַכטן

יונגע טעכטער

פֿלעגן פֿירן

צו די ווײַטע

פֿעלדערקוואַלן,

יונגע כּלות

דאָרט צו טובֿלען,

אין דער נאַכט

די כּשר־לײַבער,

אין דעם וואַסער

טעכטער־קינדער

פֿאַר דעם טאָג

פֿון זייער חופּה,

פֿאַר דעם אויפֿשטעלן

פֿון דורות,

פֿאַר דעם סוד

פֿון נײַע דורות,

צו דעם פֿאָלק

פֿון עלטסטע פֿעלקער…

***

אוי, ווער ווייסט אונדז,

אוי, ווער ווייסט אונדז:

אונדז די קינדער

פֿון די מאַמעס

און די איינציקע

אין דור איצט,

אונדז שוין איינציקע

און לעצטע,

וואַס מיר גייען אום,

ווי שאָטנס,

אין די טעג,

בײַ נאַכט צו חלום,

זיך צו חלום

און אין לעבן, —

און מיר גייען אום

און קוקן

און מיר זוכן,

נאָר מיט אויגן

נאָך אַזוינע

הײַנט אין צײַטן —

אויכעט בלאַסע

און פֿאַרטראַכטע

און פֿאַרחלומטע,

פֿאַרטרוימטע,

אויכעט פֿרעמדע

צווישן אײַך: —

— אָט די בלאַסע

מיר זיי זוכן,

וואָס דער צער זיי

אין די אויגן

און דאָס פֿרעמדעניש

אין קוקן,

און נאָר שטילע,

שטילע טרעטן —

זיי באַגעגענען

אין לעבן,

זיי אַרויספֿירן

פֿון דאַנען

און זיי אָפּפֿירן

פֿון אײַך: —

ווײַל —

אויסגעלאָזט האָט

איצט זיך אַלעס,

בײַ דעם פֿאָלק

די אַלטע, שטילע

פֿון דעם פֿאָלק

די רויִק קלאָרע,

יענע זקנים

אינעם שווײַגן

און די חשובֿע

מיט אויגן,

מיט די ריינע

און געזעצטע,

וואָס זיי זאָרגן

פֿאַר דער אומה

פֿלעגן יאָרן

אויף דער עלטער

און באַשײַנען אונדז

געזינדן,

נאָר מיט קוקן שטיל

אויף טאַטעס,

אַכטונג געבן

אויף די וועגן,

נאָר מיט לערנען

מיט די אויגן,

זעלטן עצהן זיי

מיט ווערטער:

אויסגעשטאָרבן

זײַנען יענע,

אָט די קלוגע לײַט,

די שווײַגערס,

וואָס צווישן זיי,

אויך זעלטן

און נאָר שטילערהייט

באַזונדער,

אין אַ ווינקל,

אין אַ רעדל

זיך צונויפֿקלײַבן

פֿלעגן,

נאָר אַ מאָל

און שטיל באַטראַכטן,

און צווישן זיך

אין חשיבֿות,

נאָר מיט ווינקען

און מיט מיינען

אונדז, די קינדער

דאָרט באַטראַכטן,

טאַטעס קומענדע,

נאָך זיי…

— איצט מיר שטייען

אין דער מיטן,

אַלטע צײַט

איז דאָך פֿאַרגאַנגען,

נײַע וועגן

נאָך פֿאַרהוילן,

און מיר שטייען

שאָף אויף סטעפּעס

און בײַ נאַכט

און אין דער פֿינצטער

קאָפּ צו קאָפּ,

בײַ רוקן — רוקן

און צונויפֿגעדריקט

אין רעדל,

אומבאַהאָלפֿן

און דערשראָקן,

שאָף און שעפֿעלע

אויף ערדן,

עפּעס פֿילט זיך

אין בײַנאַכטן,

עפּעס קומט אָן

פֿון דער ווײַטן

און עס שרעקט אונדז

ווינט פֿון טאָלן,

נאָר ס’איז נאַכט איצט

פֿון צו זען,

און דער הימל

איז פֿאַרוואָלקנט,

און אַ בליץ

איז זעלטן־זעלטן —

וועט דען גאָט

נישט זען

דעם מעמד

און פֿאַרלאָזן

שאָף בײַ נאַכטן,

און נישט שיקן זיי

קיין פּאַסטעך

פֿאַר דעם ווינט

און פֿאַר דער צײַט?…

Frogs, by Dovid Bergelson

פֿרעש

פֿון דוד בערגעלסאָנען

ראָבן שטייען אויף די פֿעלדער

צווישן זומפּן און יבשה,

שפּרינגען צווישן שוואַרצע קראָען

מיט געפּענטעט־קליינע פֿיסלעך

און זיי נאָגן

און זיי קלאָגן —

ראָבן האָבן קנאַפּ פּרנסה

דאָרט אין געגנט.

פֿון מאָרגנפֿרי ביז נאַכט און טונקל,

נאָר זיי וואַרפֿן ראָבן־בליקן

רעכטס, צום גרויסן שימלדיקן זומפּ,

און פֿאַרקאַרקען אים, פֿאַרקאַרקען

מיט תּרעומות פֿון אַנטוויינטן קינד.

*

און פֿאַרבײַ, אַזוי זיך,

גלאַט אַזוי

אין פֿאַרוועלקטן גראָזנגרוי

האָט אַ וועג זיך שטיל באַהאַלטן,

שטיל געדרימלט,

שטיל געשאָלטן

און פֿאַרוואַקסן ליגט אַזוי.

הערט, ווי ראָבן

נאָגן —

אַן אַלטער וועג

בײַם זוים פֿון זומפּ,

אַ שמאָלער וועג —

ר’פֿירט צום זומפּ —

ר’האָט פֿאַר קיינעם ניט קיין טרייסט.

*

יוירט דער זומפּ און יוירט.

אויסגעצויגן, מיט דרײַ עקן

נ’גאָרער ווײַט געבליבן שטעקן

און פֿאַרצויגן מיט זײַן גרינעם הײַטל,

און צעשפּרייט געלעגן מיט זײַן שטח

אינ’ם ווײַטן קאַנט,

און פֿאַרשוווּנדן אינעם ווײַטן

שמאָלן שפּעלטל

אינעם האָריזאָנט.

און געוואַכט אַלע נאַכט,

און געשראָקן הינט אין געגנט

מיט דעם גלאַנץ

פֿון זײַן געפֿרוירענער לבֿנה.

און פֿאַרטראַכט אַזוי געלעגן

מיט זײַן ביטול צו הינטס בילן

און מיט ווילן אײַנגעהערט זיך

ווי ס’קוואַקען, אייביק קוואַקען

זײַנע פֿרעש.

*

ז’אַלט דאָס קוואַקען אַלט —

טויזנטער מיט יאָרן!

און דער זומפּ — נאָך מער.

זײַן עקסטע ווײַט

האָט ווי געפֿרוירן

הימל דאָרט

געלעקט,

געמעקט

און נאָר אַ טאָרף־פֿאַבריק,

אַ חורבֿה דאָרט

אין ווײַטסטער ווײַט

אין זײַט,

אין נעפּלדיקער הייך

איר ריזן־קוימען

טיף פֿאַרשטעקט.

*

און געבליבן אַזוי הענגען

מיט פּוסטן פּלאָג,

מיט שטומען קלאָג

אויף וואַנדערער אַ מאָל

אין הויכע בלאָטע־שטיוול,

אויף אויסלענדער אַ פּאָר,

וואָס איין מאָל אין אַ יאָר

געבויט האָבן זי.

און אויסגעבראַכט זיך דאָ

אויף זומפּיק קאַלטן שויס

און ביטער דאָ געטראָפֿן,

און אומגליקלעך אַנטלאָפֿן.

ווער זײַנען זיי געווען? —

— רײַכע האָלענדער?

צי דײַטשן?

*

שטייט די טאָרף־פֿאַבריק אין וויסטן הפֿקר

יאָרן לאַנג געשלאָסן, פּוסט און הפֿקר,

ווי דאָס קוואַקען פֿון די פֿרעש.

דער זומפּ — ער יוירט:

זײַן הימל —

שמיל

און הינט, זיי בילן

נאַכט בײַ נאַכט פֿאַרגייען זיך

מיט שאַרפֿן פּיסק אַקעגן זומפּיקן לבֿנה־גלאַנץ

און בילן, בילן

ווי אויף אַ דולן

קעגן יעדן ווײַטסטן שאָרך,

קעגן יעדן מינדסטן האָרך,

אויפֿן נעקסטן אומבאַלעבטן גלאַנץ.

*

גלײַך ס’גנבֿעט זיך דאָרט איינער

אַן אומבאַוווּסטער איינער,

אַ נאַכטיקער אין קוקן, אַ שרעקלעכער אַזאַ!

אַ שומר אַ געניטער,

אַ בקי אין געוויטער,

אַן אַכזר און אַ היטער.

אַ שרעקלעכער אַזאַ!

גענענט ער אַלץ, גענענט ער,

נאַכט בײַ נאַכט אַלץ נענטער,

וואַרט ער אויס דאָ,

קוקט ער אויס דאָ,

מיט קאַלטן ווילן שטומען

גרייט ער זיך זײַן קומען.

*

יוירט דער זומפּ דאָרט, יוירט.

ווידמען זיך די פֿרעש און מערן,

קוואָקעס שרײַען און פֿאַרשווערן

און אַן אויג דאָרט איינס אַ וואַכס

קוקט אַהין פֿון אייביק־וואַך,

תּמיד ניכטער, תּמיד אָפֿן

קוקט עס אויס דאָ,

רעכנט אויס דאָ,

שפּיגלט אָפּ אין תּהום שוואַרצאַפּל

אַלץ וואָס האָט דאָ שוין געטראָפֿן. —

מעשׂיות, מעשׂיות זײַנען דאָ פֿאַרלאָפֿן!

— אַ פּריץ דאָ אַן אַדיר,

אַ שטיק עקשן, אַ שגעון,

וואָס אַהער פֿאַרטריבן גרויסע מחנות קנעכט,

און געגראָבן דאָ, גענישטערט

אין די טיפֿע יוירן־זומפּן, לאַנגע טעג און נעכט.

*

אַן ערדקענער אַ ווילד פֿרעמדער

האָט אַ מאָל דאָ שטום געבויערט,

שטום געגראָבן און געזוכט דאָ

אַזאַ בוימל, אַזאַ נעפֿט.

— געהער יונגע,

— געהער אַלטע,

מיט אויגן פֿרעמדע פֿאַרעקשנט קאַלטע

געבלאָנקעט האָבן וואָכן לאַנג דאָ

מיט וויסטן אויסזען

מיט ברודיק וועש.

*********************

אַלעס, אַלעס האָט פֿאַרשריגן —

ס’אַלטע קוואַקען פֿון די פֿרעש.

The Stir about the Dumpling… א צימעס איבער א קניידל

So, we couldn’t help overhearing the tuml about the fellow who won the Scripps 86th National Spelling Bee, thereby exposing how Merriam-Webster has mangled a word near and dear to the hearts of us all.  And then the matsoh ball hit the fan…

“S’taytsh?” hot di bobe geshrign – “What do you mean?” cried Grandmother (she was offended by the number of the noun), “Who ever heard of one kneydl?? KNEYDLEKH darf men zogn un iberhoypt darf men kneydlekh ESN … Kh’lebn, eyn kneydl!? Di Miriam Weber darf zikh shemen in vaytn haldz arayn!

Still others were offended by the unorthodox tranSCRIPPStion of the word.  So, having nothing better to do, your humble kokhlefl decided to mix in.

First off, the word is indeed also in German (albeit as a dialect word) “knödel”, meaning dumpling. Dos is eyn mol fish… (ie, we’ve now dispensed with that point).

It would have been nice if the young man had given a proper YIVO transliteration of the word (and by the way, it’s kneydl be you Litvak or Galits.  The YIVO system is transliteration, so one writes it the same way regardless of dialect, just as one should ideally write Yiddish in the Yiddish alphabet using the standard system, regardless of pronunciation).  But apparently, someone somewhere along the way, an emeser khokhem fun der ma-nishtane, decided that k-n-a-i-d-e-l would be the best way to go.  We can only hope we never have to eat in that person’s kitchen.

Now as to the bobes dayge, the question of number, well, who ever ate just one?! Nonetheless, in Yiddish there are a few uses for the lonely kneydl.  See if you can toss them out among your friends this weekend.  You’re guaranteed to have a [matsoh] ball:

A yidl a kneydl, meaning a portly little fellow.  In general, things round or fat can be explained through comparison with a kneydl.

Er vil a kneydl un me git im an afikoymen, (not nice):  He wants a zaftik girl and he gets a skinny ugly one.  A tall skinny guy would be a langer loksh, but be careful with the usage, it might also imply he’s stupid.

Shmeltsn zikh (far nakhes) vi a kneydl in puter.  To be happy as a matsoh ball in butter, which plays a bit on “shmeltsn” meaning “to add fat” and “zikh shmeltsn” meaning “to delight in”.

Eydl vi a kneydl: as delicate as a matsoh ball, ie … not very delicate :/    On this one, I’m not so sure that the folk has it right.  A matsoh ball can be quite delicate (though I’ve rarely seen one blush).  I think now of Henny Wenkart’s outstanding poem in Love Poems of a Philanderer’s Wife (put into Yiddish by Mindl Rinkewich):

Mother’s matzah balls were fluffy, loose,

Shapeless as the pale yellow Griessnockerl of Vienna

Just eggs, fat, water, salt and matzah meal.

The batter a bit soft: chilled firm, then quickly simmered.

 

I married into German Jews.  Here the Pesach soup plates offer

Perfect little prebaked spheres, a hint of nutmeg.

These matzah balls are dense, tough, unforgiving.

 

Mayn mames kneydlekh zaynen geven pukhne loyz

on a geshtalt vi dos blase gele grisnokerl fun Vin

bloyz eyer shmalts vaser zalts un matse-mel

dos shiterteyg a bisl veykh: biz festkeyt tsugekilt dan shnel untergezidt.

 

Di makhetonim – daytshe yidn.  Do git men oyf di peysekh-teler

fulkum kleyne in foroys gebakene sferes, an ontsuherenish fun mushkat.

Di kneydlekh zayen gedikhte harte un zey zaynen gornit moykhl.

If you’d like the gantse megile on the case of the boy who meant not the hagode but only the Merriam-Webster, check out the Yiddish Daily Forward. The English Forward has some interesting thoughts on the subject as well, both here and here.  But the prize for the most risque headline on this topic goes to the Washington Post, who wrote Teen Nails Knaidel, Wins Spelling Bee.  Shades of American Pie!

Yiddishist and author Michael Wex can be heard commenting on the kneydl affair as well this weekend on All Things Considered.

Nu, hot a gutn shabes!

Moishe Teyf (1904-1966)

Teyf, Moishe (1904-1966)

 

Poet.  Born in Minsk.  He worked in a wallpaper factory and studied in an evening school for working youth, later completing studies in the Yiddish division of the literary faculty of the Moscow State Pedagogic Institute.  He was one of the founders of the young writers group at the Minsk newspaper The Young Worker (Der Yunger arbeter).  He debuted as a poet in 1920 and quickly stood out as a lyric, romantic poet.

His lyric hero belonged to the class of youths ready to die for the revolution.  At first, these motifs seemed elevated and spirited, but the more the poet encountered the hard realities of life in the Soviet Union, the more his work became steeped in drama and tragedy.  The dream-like quality that colors his pre-War poetry (such as Violontshel [The Cello] and A Romantishe nakht [A Romantic Night]) is replaced by deeply dramatic, tragic tones.  In this vein are such works as Kikhelekh un zemelekh [Cookies and Rolls], Zeks milyon [Six Million], Ane Frank [Anne Frank], among others.  Jewish national themes also begin to prevail in his post-Holocaust work.  His growing interest in the ancient treasures and humanitarian values of the Jewish people as expressed in the Tanach brought him to the shining poetry of Shir hashirim [The Song of Songs].  During the war, in which he fought in the artillery, he survived the personal tragedy of losing his wife and child in the Minsk ghetto.  The poet himself suffered two terms in Stalin’s prisons and work camps, having been arrested for the first time in 1937.  Directly after his release in 1941, he was sent to the front.  He was repressed for the second time in 1948, during the Soviet regime’s attack on the whole of Jewish culture.  After Stalin’s death, Teyf was rehabilitated.  The poet (writing under the pseudonym M. Sibirski) left behind a remarkable poetry cycle about the time of repression, portions of which were published in the Yerusholaymer almanakh [Jerusalem Almanakh] in 1992.  With the founding of the journal Sovetish heymland [Soviet Homeland] in 1961, Teyf became a member of the editorial board and manager of the poetry department.  The journal posthumously published his prose work A Nit-farendikte dertseylung [An Unfinished Story] in 1984.  His works have been translated into Russian, Byelorussian, Hebrew and other languages.  In 1970, composer Maxim Dunayevsky set Yunna Moritz‘s Russian translation of the Teyf ballad Kikhelekh un zemelekh to music.

 

Selected works: Hesele fun Shlosgesele, poem for children, Moscow, 1932; Lider un poemes, Minsk, 1933; Parizer komune, poem for children, Minsk, 1933; Tsuzamen, children’s poem, Minsk, 1935; Proletarke, shvester mayne, Minsk, 1937; Toyt oder royt, poems, Minsk, 1937; Oysderveylts [Selected works], Moscow, 1965; Poetry cycle in the anthology Horizontn [Horizons], Moscow, 1965; Lider, balades, poemes, Moscow, 1985; Lider fun tfise (under the pseudonym Sibirski), Yerusholaymer Almanakh #22, 1992; Oysderveylts, Jerusalem, 2004.

 

From Leksikon fun Yidishe shrayber in Ratn-farband fun Khayem Beyder, Boris Sandler un Gennady Estraikh, red’,  Kultur-kongres, N”Y, 2011.

Max Weinreich: His First Years in America

Max Weinreich: His First Years in America

Gennady Estraikh gives a synopsis of YIVO organizer and Yiddish linguist Max Weinreich’s early years in America by way of introducing this first ever reprint of Weinreich’s 1942 article on the future of the YIVO and Yiddish in America.

 

מאַקס ווײַנרײַך:
די ערשטע יאָרן אין אַמעריקע

 

דעם 29סטן יאַנואַר איז געוואָרן 43 יאָר זינט דער פּטירה פֿון מאַקס ווײַנרײַכן. פֿאַר אָט די יאָרן האָבן זיך געביטן עטלעכע דורות אין דער ייִדישער אַקאַדעמישער וועלט. אָבער קיינער האָט זיך אַפֿילו ניט דערנענטערט צום ניוואָ פֿון מאַקס ווײַנרײַכן, כאָטש אייניקע זאַכן זײַנען, בלי-ספֿק, פֿאַרעלטערט געוואָרן אין זײַנע פֿילצאָליקע אַרבעטן. אַ חוץ צענדליקער ביכער און הונדערטער אַרטיקלען (אין “פֿאָרווערטס” בתוכם), האָט ווײַנרײַך איבערגעלאָזט נאָך זיך אַ גאַנצע אינסטיטוציע — דעם ייִוואָ-אינסטיטוט. הגם ניט איין מענטש, נאָר אַ גאַנצע ריי געלערנטע און כּלל-טוערס האָבן אין יאָר 1925 פֿאַרלייגט דעם יסוד פֿון דעם דאָזיקן אינסטיטוט, איז ווײַנרײַך געווען דער מענטש, וואָס איז געשטאַנען בײַם רודער פֿון דער נײַער, איצט שוין לאַנג לעגענדאַרער, אַקאַדעמישער אינסטיטוציע. ער האָט מיט איר אָנגעפֿירט סײַ אין ווילנע און סײַ אין ניו-יאָרק, ווען די מלחמה האָט אים פֿאַרוואָרפֿן אויף דער אַנדערער זײַט פֿונעם אַטלאַנטישן אָקעאַן.

זונטיק, דעם 4טן דעצעמבער, 2011, האָט דער ייִוואָ דורכגעפֿירט אַן איינטאָגיקע קאָנפֿערענץ, געווידמעט די אַמעריקאַנער יאָרן אין מאַקס ווײַנרײַכס לעבן. רעפֿעראַטן האָבן צוגעגרייט פֿאָרשערס, וועלכע האָבן באַרירט פֿאַרשיידענע טעמעס: ווײַנרײַכס באַמיִונגען זיך צוצופּאַסן צום לעבן אין אַמעריקע, זײַן פֿילזײַטיקע פּעדאַגאָגישע טעטיקייט, זײַן אַרבעט איבער דער געשיכטע פֿון ייִדיש, זײַן חורבן-פֿאָרשונג, און זײַן אָנפֿירונג מיט דער טעטיקייט פֿון ייִוואָ. אין דער אַרבעט פֿון דער קאָנפֿערענץ האָט זיך באַטייליקט גבֿריאל ווײַנרײַך, מאַקס ווײַנרײַכס ייִנגערער זון, וואָס איז אַ פּענסיאָנירטער פּראָפֿעסאָר פֿון פֿיזיק אין מישיגאַן-אוניווערסיטעט. אַ סך מענטשן האָבן געלייענט זײַן בוך זכרונות Confessions of Jewish Priest: From Secular Jewish War Refugee to Physicist and Episcopal Clergyman.

ס‘איז שוין ניט איין מאָל געזאָגט געוואָרן, אַז ייִדיש האָט ניט קיין פּנים, אָדער פּינקטלעכער — עס האָט ניט קיין פּנימער. מיט אַנדערע ווערטער: מיר האָבן כּמעט ניט קיין ביאָגראַפֿיעס. וווּ קען מען איבערלייענען אַ בוך וועגן, אַ שטייגער, מאַקס ווײַנרײַכן? בלײַבט ער ממילא אַ רעטעניש, צי סתּם אַ נאָמען אויף דער הילע פֿון זײַן מאָנומענטאַלער געשיכטע פֿון דער ייִדישער שפּראַך. אָבער ס׳איז קלאָר אַפֿילו אָן פּרטימדיקע ביאָגראַפֿיעס, אַז ווײַנרײַך איז געווען אַן אויסערגעוויינטלעך אינטערעסאַנטער מענטש; אַ מענטש מיט אַ שליחות, וואָס ער האָט פֿאַר זיך אַליין באַשטימט. און אַ שליחות איז עס געווען מיט אַ פֿאַרנעם. עס האָט זיך ניט באַגרענעצט מיט שפּראַכקענטעניש צי אַנדערע מינים וויסנשאַפֿט. מיר ווייסן, און בעת דער ייִוואָ-קאָנפֿערענץ האָט מען וועגן דעם גערעדט, אַז ער האָט אַ סך ברייטער געזען די ראָלע פֿון דער אַקאַדעמישער אַרבעט. פֿאַר אים איז עס געווען אויך אַ — און, אין אַ געוויסן זין, דער — מיטל צו מאָדערניזירן און, בכלל, טראַנספֿאָרמירן דאָס ייִדישע פֿאָלק. 

ווי אַ סך אַנדערע ייִדישע טוערס פֿון אַזאַ קאַליבער, האָט ווײַנרײַך געטראָגן אין זײַן גענעטישן קאָד עפּעס פֿון רבי עקיבֿא. ער האָט געגלייבט, אַז זײַן קרײַז פֿון ייִוואָ-אַקטיוויסטן היט אָפּ דעם קערן פֿון דער אַשכּנזישער קולטור. און ווײַטער בלײַבט די פֿראַגע פֿון קולטיווירן ריכטיק דעם באָדן, אים ברענגען צו אַזאַ מצבֿ, אַז עס זאָל זיך קענען ווידער צעוואַקסן, און צעבליִען די אַשכּנזישע ציוויליזאַציע. אין אַ צאָל רעפֿעראַטן האָט קלאָר געקלונגען, אַז ווײַנרײַך האָט זיך געפֿילט אין אַמעריקע ניט אין גאַנצן אין דער היים. אָט ווי ער האָט, למשל, אָפּגעשאַצט אַמעריקע אין זײַן אַרטיקל “וווּ איז הײַנט דער צענטער פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור?” (“פֿאָרווערטס”, דעם 20סטן יאַנואַר 1947):

 

העכער פֿינף מיליאָן ייִדן און די גרעסטע צאָל ייִדישע שרײַבערס. און צווישן זיי אַ היפּשע צאָל מיט גרויסן טאַלאַנט. אָבער עפּעס שפּירן מיר, אַז ס׳איז ניט מיט אַלעמען. ווײַל אַ ליטעראַטור מיינט ניט נאָר שרײַבערס און אַפֿילו ניט נאָר אָפּגעדרוקטע ביכער. ליטעראַטור מיינט כּסדרדיקער קאָנטאַקט צווישן שרײַבער און עולם, אַ כּסדרדיקע ווירקונג פֿון איינעם אויפֿן אַנדערן. און דאָ איז דער שוואַכסטער פּונקט פֿון דער ייִדישער אַמעריקע. די ייִדישע ליטעראַטור, ניטאָ וואָס צו באַהאַלטן, הענגט דאָ אין דער לופֿטן.

 

ווײַנרײַך האָט געבענקט נאָך ווילנע — די שטאָט האָט זיך בײַ אים אַסאָציִיִרט מיטן בעסטן, וואָס די ייִדישע קולטור האָט געהאַט געשאַפֿן. און ער האָט געחלומט וועגן “ווילנעיִזירן” דאָס ייִדישע לעבן אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן; געוואָלט גלייבן, אַז די אַמעריקאַנער ייִדן האָבן זיך געוואַלדיק גענייטיקט אין זײַן ייִוואָ, וואָס ער האָט געזען ווי אַ פֿאַרקערפּערונג פֿון דער ווילנער קולטור-טראַדיציע. דאָס איז, צום באַדויערן, געווען ניט מער ווי אַ חלום, מחמת דאָס אַמעריקאַנער ייִדנטום האָט, אין דער אמתן, גאַנץ ווייניק, און וואָס ווײַטער אַלץ ווייניקער, באַמערקט די דאָזיקע טראַדיציע און איר אינסטיטוציאָנעלע פֿאַרקערפּערונג.

אָנהייב 1942 איז דורכגעפֿירט געוואָרן אַ ייִוואָ-קרנפֿערענץ, וועלכע האָט אונטערגעצויגן די ערשטע סך-הכּלען פֿון דער טעטיקייט פֿונעם אינסטיטוט אין ניו-יאָרק, אָפּגעריסן פֿון ווילנע. ווײַנרײַכס אַרטיקל אין “פֿאָרווערטס”, וואָס ווערט דאָ געדרוקט, זעט אויס ווי אַ באַריכט, געלייענט בעת דער קאָנפֿערענץ. אַזוי איז עס אַ פּנים געווען. 

ג. ע.

זומער 1940 האָט זיך געשאַפֿן אַזאַ סיטואַציע:

ווילנע, די הויפּטשטאָט פֿון ליטע, איז פֿאַרנומען געוואָרן פֿון דער רויטער אַרמיי. די באַלעבאַטים דאָרטן זײַנען געוואָרן די קאָמוניסטן, און ניט נאָר אין דער רעגירונג, נאָר אויך אין די קולטורעלע און געזעלשאַפֿטלעכע אינסטיטוציעס. פֿאַרשטייט זיך, אַז זיי האָבן אויך “איבערגענומען” דעם ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט (ייִוואָ). מע האָט אַרײַנגעזעצט אַהין אייגענע מענטשן און מע האָט געלאָזט וויסן, אַז פֿון איצט אָן וועט מען פֿירן אויפֿן אייגענעם שטייגער, די ביז-איצטיקע פֿירונגען האָבן ניט געטויגט. און מע האָט באַלד גענומען אויסרעדן און אויסשרײַבן וואָס אין דער קאָרט שטייט אויף די אַלע וואָס זײַנען פֿריִער געווען פֿאַרבונדן מיטן אינסטיטוט. אַז די מלחמה וועט אין גיכן פֿאַרפֿלייצן ווילנע אויך — דאָס האָט דאָך דעמאָלט קיינער ניט געקענט פֿאָרויסזען.

וואָס האָבן געזאָלט טאָן די פֿרײַנד און מיטאַרבעטער פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט דאָ אין לאַנד בײַ דער נײַער סיטואַציע? דער ייִוואָ איז קיין מאָל ניט געווען בלויז אַ ווילנער אינסטיטוציע. אַפֿילו אין די יאָרן ווען דער וועג פֿון און צו ווילנע איז געווען אָפֿן, האָט דער אַמעריקאַנער אָפּטייל פֿון ייִוואָ אַליין אַרויסגעגעבן ביכער און זשורנאַלן, אײַנגעאָרדנט פֿאָרומס און קאָנפֿערענצן. ווען מע זאָל דורכקוקן די שריפֿטן פֿון ייִוואָ פֿאַר די אַלע יאָרן פֿון שלום, פֿון זינט דער אינסטיטוט האָט זיך אין 1925 געגרינדעט, וועט מען דאָרטן מסתּמא געפֿינען ניט ווינציקער שרײַבער פֿון ניו-יאָרק ווי פֿון ווילנע גופֿא. אָבער דער מיטלפּונקט פֿון אינסטיטוט איז געווען ווילנע. דאָרטן האָבן זיך קאָנצענטרירט אַלע פּלענער, דאָרטן האָבן זיך געדרוקט די גרויסע בענד שריפֿטן און די צענטראַלע זשורנאַלן, דאָרטן האָט מען געהיט אַלע זאַמלונגען אין דעם אייגענעם הויז. דאָרטן איז אין 1935 געווען דער אַלוועלטלעכער צוזאַמענפֿאָר פֿון אינסטיטוט און עס האָט אין 1940 געזאָלט זײַן דער צווייטער. דאָרטן האָט זיך אין 1935 געשאַפֿן די אַספּיראַנטור בײַם אינסטיטוט — אַ מין אוניווערסיטעט פֿאַר ייִדישע וויסנשאַפֿטן. די גאַנצע וועלט האָט זיך געהאַט צוגעוווינט צו דעם, אַז ווילנע איז דער אַדרעס. דער נאָמען “ירושלים-דליטא” האָט געקראָגן גאָר אַ נײַעם קלאַנג פֿאַר פֿיל טויזנטער מענטשן איבער דער גאַנצער וועלט. די פּאָסט צום אינסטיטוט איז געווען אַזוי גרויס, אַז מע האָט צו אים צוגעשטעלט אַ ספּעציעלן בריוון-טרעגער.

דער אויסברוך פֿון דער מלחמה האָט באַלד דערלאַנגט אַ שווערן קלאַפּ. ווילנע האָט געהערט צו פּוילן, און די פֿאַרבינדונג פֿון דער דרויסנדיקער וועלט מיט פּוילן איז געגאַנגען דורכויס פֿון מערבֿ-זײַט, דורך דײַטשלאַנד, הייסט עס. ווען די דײַטשישע אַרמיי איז אַריבער דעם פּוילישן גרענעץ, איז ממילא אָפּגעשניטן געוואָרן פֿון דער וועלט אַפֿילו דער טייל פּוילן וואָס איז נאָך ניט געווען פֿאַרנומען. דאָס איז געווען דעם 1טן סעפּטעמבער, 1939. דעם 17טן סעפּטעמבער איז אַרײַן אין ווילנע די רויטע אַרמיי און טאַקע אויף אַן אמת אָפּגעשניטן ווילנע פֿון דער גאַנצער וועלט. אַפֿילו מיט מאָסקווע האָבן די דאָרטיקע אײַנוווינערס קיין קאָמוניקאַציע ניט געהאַט. וועגן אָנהאַלטן אַ קאָנטאַקט מיט דער “בורזשואַזער וועלט” איז דאָך אַוודאי ניט געווען וואָס צו רעדן.

נאָר דאָ איז געשען אַ נס: די סאָוועטן האָבן אַוועקגעשאָנקען ווילנע דער קליינטשיקער ליטע. לאָמיר זיך איצט ניט אַרײַנלאָזן אין אַנאַליזירן יענע געשעענישן — זיי זײַנען נאָך בײַ אַלעמען פֿריש אין זכּרון. עס איז גענוג צו זאָגן, אַז די זעקס חדשים אונטער די ליטווינער האָט דער ייִדישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוט געהאַט אַ מעגלעכקייט צו פֿירן זײַן טעטיקייט. ניט אַזוי ברייט ווי ער האָט געוואָלט — אַ שטייגער אַרויסגעבן די זשורנאַלן האָט די ליטווישע מיליטערישע צענזור ניט דערלויבט ביזן סוף, כאָטש מע האָט ניט געקענט חושד זײַן, אַז מע וועט דאָרטן עפּעס שרײַבן, חלילה, קעגן ליטע. אָבער [צו פֿירן] די אינעווייניקסטע אַרבעט האָט מען ניט געשטערט. 

עס האָט געפֿעלט זלמן רייזען, וועמען די באָלשעוויקעס האָבן אַרעסטירט אין אָקטאָבער 1939 און מיטגענומען, ווען זיי זײַנען אַרויס (ביז איצט ווייסט מען ניט, וווּ ער איז אַהינגעקומען). אָבער עס זײַנען צוגעקומען צו דער אָנפֿירונג, אַ חוץ אָרטיקע מענטשן, עטלעכע וויכטיקע טוערס פֿון וואַרשע, וועמען די מלחמה האָט געהאַט געבראַכט קיין ווילנע. עס איז אַוועק אַ פֿײַנע אַרבעט. אין די אַרבעטס-צימערן און אין די לייען-זאַלן פֿון אינסטיטוט איז קיין מאָל ניט געווען אַזוי לעבעדיק ווי יענעם האַלב יאָר, ווען עטלעכע הונדערט ייִדישע אינטעליגענטן פֿון וואַרשע און לאָדזש און לובלין און קראָקע האָבן זיך דאָ צוגעטוליעט און דאָ געפֿונען גײַסטיקע שפּײַז און גײַסטיקע וואַרעמקייט, אין דער צײַט ווען מיט פֿיזישער שפּײַז און וואַרעמקייט איז געווען אַ ביסל קנאַפּלעך. און די ליטווישע אינטעליגענץ, די ליטווישע בילדונגס-מאַכט, האָט אויך געלייגט גרויס כּבֿוד אויפֿן אינסטיטוט. דער ייִוואָ האָט אַפֿילו געהאַט אויסגעפּועלט, אַז אין ווילנער אוניווערסיטעט, וואָס די ליטווינער האָבן געהאַט איבערגענומען, זאָל זײַן אַ שטענדיקער פּראָפֿעסאָר פֿאַר ייִדישער שפּראַך און ליטעראַטור.

די פֿאַרבינדונג מיט דער דרויסנדיקער וועלט, און ספּעציעל מיט אַמעריקע, איז דעמאָלט אויך געווען זייער שווער. יעדער בריוו האָט זיך דאָך געדאַרפֿט דורכגליטשן דורך דער צווייענדיקער בלאָקאַדע פֿון די ענגלענדער און די דײַטשן. גוט און זיכער זײַנען געגאַנגען נאָר טעלעגראַמען, און דורך טעלעגראַמען אַליין איז שווער צו פֿירן אַ גרויסע אָרגאַניזאַציע. פֿונדעסטוועגן, מיט די אַלע שוועריקייטן, איז ווילנע ביז יוני 1940 געווען ווײַטער דער נאַטירלעכער צענטער פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט.

אָבער ווען די באָלשעוויקעס האָבן פֿאַרנומען די שטאָט און איבערגעשניטן אַלע פֿאַרבינדונגען מיט דער דרויסנדיקער וועלט און אויפֿן אָרט געהייסן גיין פֿון אינסטיטוט די אַלע וואָס האָבן אים פֿריִער געפֿירט, האָט זיך פֿאַר די אַמעריקאַנער ייִוואָ-טוערס אַוועקגעשטעלט אַ האַרבע פֿראַגע. עס איז ניט געווען נאָר דאָס (כאָטש דאָס אַליין וואָלט געווען גענוג), אַז די נײַע דעה-זאָגערס זײַנען ניט געווען קאָמפּעטענט. אַפֿילו ווען זיי וואָלטן געווען די שענסטע און די בעסטע, וואָלט די אַמעריקאַנער אָפּטיילונג פֿון ייִוואָ אויך ניט געקענט אָנהאַלטן מיט זיי קיין פֿאַרבינדונג, ווײַל זיי האָבן דאָך ניט געוואָלט האָבן קיין געשעפֿטן מיט “רעאַקציאָנערן” און “קלעריקאַלן”. די אַמעריקאַנער ייִוואָ-טוערס האָבן דעריבער געקענט באַשליסן נאָר איינס פֿון צוויי:

אָדער אין גאַנצן רעזיגנירן פֿון אַ צענטראַלער ייִדישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוציע, אָדער נעמען בויען דעם אינסטיטוט איבער אַ נײַס דאָ אין אַמעריקע — צום ווינציקסטן ביז וואַנען די מלחמה וועט זיך ענדיקן.

עס זײַנען געווען אַזעלכע, וואָס האָבן געהאַלטן, אַז אַמעריקע קען ניט, און וויבאַלד קען מען ניט, דאַרף מען זיך ניט אונטערנעמען. דאָס וואָס האָט אין ווילנע געקאָסט אַ גילדן, האָבן זיי געטענהט, קאָסט אין ניו-יאָרק אַ דאָלאַר. אָבער איין אַמעריקאַנער דאָלאַר איז אין ווילנע געווען פֿינף גילדן, און אין אַמעריקע איז דאָס טאַקע ניט מער ווי אַ דאָלאַר. אין ווילנע האָט איר געהאַט אַרום אינסטיטוט אַ גרויסע באַגײַסטערטע יוגנט, — ווער וועט אײַך העלפֿן אין ניו-יאָרק? חוץ דעם, דאָרטן האָט איר דאָך געהאַט ניט נאָר ווילנע, נאָר הונדערטער שטעט און שטעטלעך פֿון פּוילן און פֿון די שכנישע לענדער, וווּ מע האָט דעם אינסטיטוט ליב געהאַט, ווײַל מען האָט אים באַדאַרפֿט. און קען מען זאָגן מיט אַ פֿולן מויל, אַז די ייִדישע אַמעריקע קען אָן דעם ייִוואָ ניט לעבן? און דער עיקר: די גרעסטע צאָל מיטאַרבעטער פֿון אינסטיטוט און כּמעט אַלע זײַנע זאַמלונגען זײַנען דאָך געבליבן דאָרטן — מיט וואָס וועט מען דאָ קענען גיין צום טיש?

אַלע ערנסטע טענות. אָבער אַריבערגעווויגן האָבן די וואָס האָבן געזאָגט, אַז מע דאַרף פּרוּוון, אַז צונויפֿלייגן די הענט און פֿאַרצווייפֿלען איז קיין קונץ ניט. וועט מען האָבן ווינציקער געלט, וועט מען אויפֿטאָן ווינציקער. אָבער ווינציק איז נאָך אַלץ מער ווי גאָרניט. ס׳וועט ניט זײַן אין די ערשטע יאָרן אַזאַ מין באַגײַסטערונג אַרום דעם אינסטיטוט ווי ס׳איז געווען דאָרטן? מיר האָבן איצט ווינציקער מענטשן? וועלן מיר זען צוצוציִען נײַע מענטשן, וועלן מיר זיך פֿלײַסן צו טאָן אַזוי פֿיל גוטע אַרבעט, אַז מיר זאָלן געווינען אָנערקענונג. די הויפּט-פֿראַגע איז נאָר: צי דאַרף מען דאָס? און וועגן דעם האָבן מיר ניט געהאַט דעם מינדסטן צווייפֿל. די וועלט איז הײַנט פֿאַרגאָסן פֿון אונטערדריקונג, אָבער עס וועט דאָך קומען די צײַט, ווען די וועלט וועט צוריק פֿרײַ ווערן, און די ייִדן אין אייראָפּע צוזאַמען מיט איר. דעמאָלט וועט מען פֿון דאָס נײַ דאַרפֿן דעם ייִוואָ. מוזן מיר אים זען ביז דעמאָלט צו דערהאַלטן. אָבער אויך אַמעריקע גופֿא דאַרף אַן אינסטיטוציע וואָס פֿאָרשט דאָס ייִדישע לעבן מיט די מעטאָדן פֿון דער מאָדערנער וויסנשאַפֿט. לאָמיר פֿאַרקאַשערן די אַרבל און זיך נעמען צו דער אַרבעט.

אין 1940, אין האַרבסט, האָבן מיר אָנגעהויבן. פֿאַר אַ יאָרן, אַרום נײַ-יאָר, האָט אונדזער יאָריקע קאָנפֿערענץ דאָס באַשטעטיקט. מיר האָבן זיך ניט אײַנגערעדט, אַז ס׳איז אַ שפּילעכל וואָס מיר האָבן זיך אונטערגענומען. עס האָט זיך געמאַכט אַזוי, אַז חוץ די שטענדיקע אַמעריקאַנער טוערס פֿון ייִוואָ האָט די מלחמה אַהער אַראָפּגעבראַכט נאָך מיטאַרבעטער זײַנע פֿון אייראָפּע. אָבער בײַ דעם אַלעם האָבן מיר געוווּסט, אַז מיר הייבן אָן כּמעט ווי פֿון אָנהייב. אָבער מיר האָבן אײַנגעשטעלט, ווײַל מיר האָבן געגלייבט, און איצט האָבן מיר שוין דעם סימן. ווי באַשיידן מיר זאָלן ניט זײַן, מעגן מיר זאָגן, אַז מיר האָבן זיך גאָרניט וואָס צו שעמען מיט דעם באַריכט, מיט וועלכן מיר קומען צו גיין הײַיאָר צו דער קאָנפֿערענץ.

דאָס וואָס דער ברייטערער עולם דערזעט מער ווי אַלץ זײַנען די געדרוקטע אויסגאַבן, וואָס אַ וויסנשאַפֿטלעכע אינסטיטוציע לאָזט אַרויס. טאָ לאָמיר פֿריִער ווי אַלץ רעדן וועגן אונדזערע ביכער און זשורנאַלן. 

די וויכטיקסטע אויסגאַבע פֿון אינסטיטוט פֿאַר די לעצטע צען יאָר איז געווען דער זשורנאַל “ייִוואָ-בלעטער”. הונדערטער וויכטיקע אַרבעטן זײַנען אין אים אָפּגעדרוקט געוואָרן, און אַ פֿאָרשער וואָס גיט זיך אָפּ מיט ייִדישער פֿאָרשונג, אַלץ איינס אין וואָס פֿאַר אַ שפּראַך ער זאָל ניט שרײַבן, קען זיך שוין אָן דעם זשורנאַל ניט באַגיין. ווען די אַמעריקאַנער אָפּטיילונג פֿון ייִוואָ האָט גענומען קלערן וועגן דער הויפּט-אַרבעט, האָט מען דעריבער פֿריִער פֿאַר אַלץ אַ טראַכט געטאָן וועגן די “ייִוואָ-בלעטער”. דאָס איז געווען נאָך אין אָנהייב 1940. פֿאַר די צוויי יאָר זײַנען אַרויס פֿיר בענדער פֿון זשורנאַל (יעדער האַלבער יאָר רעכנט זיך פֿאַר איין באַנד), צוזאַמען 1,126 זײַטן. איר געפֿינט דאָ פֿאָרשונגען פֿון ייִדישן עקאָנאָמישן לעבן און פֿון ייִדישער געשיכטע, וועגן ייִדישער ליטעראַטור און וועגן ייִדישע פּסיכאָלאָגישע פּראָבלעמען. איר געפֿינט דאָ מאַטעריאַל אויך וועגן ייִדישע געזעלשאַפֿטלעכע פֿראַגן, אָבער פֿאַרשטייט זיך ניט פֿון דער פּאָליטיש-פּובליציסטישער זײַט גענומען, נאָר פֿון דער וויסנשאַפֿטלעכער: וועגן ייִדישע צוגרייטונגען צו דער ווערסאַלער שלום-קאָנפֿערערנץ, וועגן פּויליש-ייִדישע באַציִונגען, וועגן ייִדן אונטער די נאַציס.

דער זשורנאַל גיט אויך אָפּ פּלאַץ פֿאַר ניט-ייִדישע פּראָבלעמען, אויב מיר קענען עפּעס אָפּלערנען פֿון זיי. למשל, פֿאַר די וואָס אינטערעסירן זיך מיט די מעגלעכקייטן פֿון ייִדישער קאָלאָניזאַציע, איז געווען אינטערעסאַנט צו לייענען אַ באַריכט (געשריבן פֿון אַ הויכן באַאַמטן אין דענמאַרק) וועגן דענישן קאָלאָניזיר-עקספּערימענט, וואָס איז געמאַכט געוואָרן מיט עטלעכע יאָר צוריק אין ווענעזועלאַ. מיר ווייסן, אַז קינדער פֿון אימיגראַנטן, ייִדן אַרײַנגערעכנט, האָבן שוועריקייטן בײַם אַרײַנפּאַסן זיך אין דער אַמעריקאַנער סבֿיבֿה, — איז זייער ניצלעך געווען איבערצולייענען אין די “ייִוואָ-בלעטלעך” אַן אַרטיקל, פֿון אַן אמתן פֿאַכמאַן, וועגן ענלעכע פּערזענלעכקייט-פּראָבלעמען בײַ אינדיאַנער אין די שטאַטן מאָנטאַנאַ און קענזעס. אין דעם קומענדיקן נומער פֿונעם זשורנאַל וועט זײַן אַן אַרטיקל, געשריבן פֿון אַ פּוילישן פּראָפֿעסאָר, וועגן די פּוילישע שולן אין ניו-יאָרק. די טעמע איז אינטערעסאַנט פֿאַר אַ סך מענטשן וואָס זײַנען פֿאַרבונדן מיט אונדזערע ייִדישע שולן. 

ספּעציעל וואָלט זיך מיר וועלן אונטערשטרײַכן, אַז אויך אַמעריקאַנער ייִדישע טעמעס זײַנען היפּש פֿאַרטראָטן אין די “ייִוואָ-בלעטער”. אַז דאָס איז נייטיק, איז קלאָר פֿאַר אַלעמען. איינער פֿון די מאָטיוון פֿאַר נעמען זיך אויפֿבויען דעם ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט אין ניו-יאָרק איז דאָך געווען דאָס, וואָס מע פֿאַרשטייט ניט ווי עס געהער צו זײַן דאָס ייִדישע לעבן אין אַמעריקע. אָבער אַרויסשטעלן די פֿאָדערונג איז אַ סך גרינגער, ווי דורכפֿירן זי. אונדזערע ייִדישע פֿאָרשער זײַנען צום גרעסטן טייל מיט זייער אויסבילדונג, מיט זייערע אינטערעסן און מיט זייער האַרץ נאָך פֿאַרבונדן מיט דער אַלטער היים אַפֿילו ווען זיי זיצן שוין יאָרנלאַנג דאָ אין לאַנד. נײַע קרעפֿטן קומען ניט צו אַזוי גיך, ווי מע וואָלט וועלן. און פֿאַראַן אַזעלכע, וואָס אין “גוייִשער” פֿאָרשונג האָבן זיי זיך אויסגעצייכנט, נאָר דאָס ייִדישע לעבן הייבן זיי ניט אָן צו קענען. מע דאַרף דעריבער שלום מאַכן מיטן געדאַנק, אַז דערגרייכן דעם ציל פֿון פֿאָרשן דאָס ייִדישע לעבן אין אַמעריקע קען מען נאָר צוביסלעך. 

אָבער מיר האָבן שוין אָנגעהויבן. עס איז געווען געדרוקט אַ גרעסערע אָפּהאַנדלונג וועגן דעם סאָציאַלן כאַראַקטער פֿון אַמעריקאַנער ייִדנטום. און גראָד איצט האַלט זיך אין פֿונאַנדערוויקלען אַן אינטערעסאַנטע דיסקוסיע אַרום דעם. געווען אַ ברייט-אינפֿאָרמירנדיקער אַרטיקל וועגן דער ייִדישער יוגנט אין אַמעריקע. געווען אַן אויספֿאָרשונג וועגן דעם אָנטייל פֿון ייִדן אין פֿאַרשיידענע פּרנסות אין קאָנעטיקוט סטייט. אין דעם נומער, וואָס איז אַרויס גראָד די טעג, איז אָפּגעדרוקט אַ גרויסע אַרבעט וועגן דער ייִדישער פּרעסע אין אַמעריקע פֿאַר די לעצטע פֿערציק יאָר, וווּ עס איז צום ערשטן מאָל אויסגענוצט אַ רײַכע סטאַטיסטיק.

וועגן דער ייִדישער שפּראַך אין אַמעריקע זײַנען געווען אַ סך אַרטיקלען און נאָטיצן אין אַ צווייטן זשורנאַל, וואָס דער אינסטיטוט גיט אַרויס. דאָס איז דער זשורנאַל “ייִדישע שפּראַך”. ביז איצט זײַנען אַרויס 192 זײַטן, זעקס נומערן. דער זשורנאַל לאָזט זיך ניט אַרײַן צו פֿיל אין היסטאָרישע פֿאָרשונגען וועגן ייִדיש, און בכלל גיט ער זיך ניט אָפּ מיט ספּעציאַליסטישע איינצלהייטן. דערויף זײַנען פֿאַראַן די “ייִוואָ-בלעטער” און אַ נײַער באַנד “פֿילאָלאָגישע שריפֿטן”, וואָס מע האָט שוין גענומען גרייטן. די “ייִדישע שפּראַך” גיט זיך אָפּ מיט ענינים פֿון ייִדישן סטיל, פֿון ייִדישער גראַמאַטיק. זי פּרוּווט פֿאַרענטפֿערן ווי אַזוי מען זאָל איבערגעבן אויף ייִדיש די טערמינען פֿון לופֿט-פֿליִערײַ, ווען מע דאַרף זאָגן “מיר” און ווען “מיך”, וואָסערע ענגלישע ווערטער עס קענען יאָ אָנגיין אין ייִדיש און וואָסערע עס איז בעסער ניט צו נוצן. קורץ פֿון דער זאַך, דאָס איז אַ זשורנאַל פֿאַר יעדן איינעם, וואָס רעדט און שרײַבט ייִדיש. דעריבער האָט ער אויסגענומען בײַם עולם. פֿאַראַן שוין אַבאָנענטן אין די הויכע הונדערטער.

מיר האָבן אַ באַשלוס וועגן אַרויסגעבן נאָך אַ דריטן זשורנאַל, און מיר פֿאַרהאָפֿן, אַז הײַנטיקס יאָר וועלן מיר דאָס שוין קענען מאַכן. ער דאַרף הייסן “ייִדישע וויסנשאַפֿט” און דאַרף געבן סיסטעמאַטישע באַריכטן וועגן דער טעטיקייט פֿון ייִוואָ גופֿא און פֿון אַלע אַנדערע ייִדישע וויסנשאַפֿטלעכע אינסטיטוציעס אַלץ איינס אין וואָסער לאַנד און אַלץ איינס אין וואָסער שפּראַך זיי אַרבעטן. מיר ווייסן, אַז אַ סך מענטשן קוקן שוין אַרויס אויף דעם זשורנאַל, ווײַל ביז הײַנט איז אַזוינס נאָך ניטאָ אויף קיין שפּראַך. מיר האָבן דאָס געפּלאַנט אין ווילנע ערבֿ דער מלחמה. איצט דאַרף דאָס פֿאַרווירקלעכט ווערן אין ניו-יאָרק. (אין סעפּטעמבער 1943 איז אַרויס דער ערשטער נומער פֿון “ידיעות פֿון ייִוואָ” — ג.ע.)

אַ חוץ זשורנאַלן, קומען מיר צו דער קאָנפֿערענץ מיט ביכער אויך. דרײַ ביכער האָט דער אינסטיטוט אָקערשט אַרויסגעגעבן, צוזאַמען טויזנט זײַטן. איינס איז אַ פֿאָרשונג פֿון דר. רפֿאל מאַלער “דער קאַמף צווישן השׂכּלה און חסידות”. דאָ איז צונויפֿגענומען אַ מאַסע מאַטעריאַל פֿון ווינציק-באַקאַנטער ליטעראַטור און אויך פֿון די לעמבערגער רעגירונגס-אַרכיוון, וואָס ווער ווייסט, צי עס איז נאָך עפּעס פֿון זיי איבערגעבליבן הײַנט. די אַנדערע צוויי ביכער זײַנען צוויי טיילן פֿון אַ ווערק “ייִדן אין פֿראַנקרײַך”, אונטער דער רעדאַקציע פֿון א. טשעריקאָווער. דאָס בוך (דאַמאָלסט האָט עס געדאַרפֿט זײַן איין באַנד) האָט געזאָלט אַרויסגעגעבן ווערן פֿון דעם פּאַריזער “ייִוואָ-קאָמיטעט”. דער חורבן פֿון פֿראַנקרײַך האָט דאָס אָפּגעהאַלטן. אָבער דער רעדאַקטאָר האָט אַראָפּגעראַטעוועט די מאַנוסקריפּטן אַהער, עס זײַנען אָנגעשריבן געוואָרן נאָך נײַע אַרבעטן, און אָט האָבן מיר העכער זעקס הונדערט זײַטן פֿאָרשונגען און דאָקומענטן וועגן דעם ייִדישן לעבן אין פֿראַנקרײַך, וואָס ניט נאָר אין ייִדיש, נאָר אַפֿילו אין פֿראַנצויזיש איז אַזוינס נאָך ניטאָ. איר האָט דאָ אַרבעטן וועגן דעם קאַמף אַרום ייִדישע רעכט בשעת דער פֿראַנצויזישער רעוואָלוציע, וועגן ייִדן אין דער רעוואָלוציע פֿון 1848, וועגן דעם ייִדישן אָנטייל אין דער [פּאַריזער] קאָמונע, נײַע מאַטעריאַלן וועגן דעם דרײַפֿוס-פּראָצעס, און נאָך אַ סך אַנדערע זאַכן. און די אַרטיקלען זײַנען געשריבן אַזוי, אַז יעדער אינטעליגענטער מענטש קען זיי פֿאַרשטיין.

פֿון די ביכער, וואָס זײַנען אָנגעמערקט אויף 1942, וועל איך דערמאָנען נאָר איינס: דאָס איז די געשיכטע פֿון דער ייִדישער אַרבעטער-באַוועגונג אין אַמעריקע, פֿון די אָנהייבן ביז דער איצטיקער צײַט. דאָס וועט זײַן אַ ווערק אין דרײַ בענד, צו 500 זײַטן אין יעדערן. דער ערשטער באַנד — ער דערגייט ביז דעם יאָר 1900 — איז פֿאַרטיק צום דרוק, און אויך פֿאַר די ווײַטערדיקע טיילן איז שוין צוגעגרייט אַ היפּשער מאַטעריאַל. עס איז ניט שווער זיך פֿאָרצושטעלן, אַז אַזאַ זאַך פֿאָדערט גרויסע אויסגאַבן. זי וועט קענען צו שטאַנד קומען אַ דאַנק דער אונטערשטיצונג פֿון די יוניאָנס. (צוויי בענד “געשיכטע פֿון דער ייִדישער אַרבעטער-באַוועגונג אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן”, זײַנען אַרויס אין 1943 — ג.ע.)

אָבער דער ייִוואָ איז ניט נאָר אַ ביכער-פֿאַרלאַג. אפֿשר נאָך וויכטיקער ווי די ביכער און זשורנאַלן איז די אינעווייניקסטע פֿאָרשונג-אַרבעט, וואָס וועט דערגיין צום עולם נאָך ערשט אין אַ צײַט אַרום. עס ווערן צוגעגרייט אויספֿאָרשונגען וועגן דער ייִדישער יוגנט אין אמעריקע, וועגן די צילן, אידעאַלן און אויפֿטוּונגען פֿון די ייִדישע אימיגראַנטן, וועגן דעם ייִדישן געזעלשאַפֿטלעכן לעבן אין ניו-יאָרק, וועגן צוויי-שפּראַכיקייט אין ייִדישע היימען. אין גיכן וועלן מיר קענען וועגן דעם מעלדן מער איינצלהייטן. דערווײַל וויל איך פֿאַרענדיקן מיט אַ צווײַג, וואָס איר ציל איז אויסצובילדן יונגע קאָלעדזש-גראַדויִרטע אין ייִדישע וויסנשאַפֿטן, יעדערן לויט זײַן ספּעציאַליטעט. 

אין אַלגעמיינע אוניווערסיטעטן אינטערעסירט מען זיך מיטן ייִדישן לעבן גאַנץ ווינציק. קען זיך טרעפֿן, אַז אַ מענטש זאָל גלענצנד ענדיקן אַן אוניווערסיטעט אין עקאָנאָמיק אָדער אין פּסיכאָלאָגיע און זאָל ניט וויסן דאָס מינדסטע וועגן ייִדישער עקאָנאָמיק אָדער וועגן ייִדישער פּסיכאָלאָגיע. פֿון זיך אַליין דערגייט מען שווער. בעסער איז, אַז מע לערנט סיסטעמאַטיש. דאָס איז געווען דער געדאַנק פֿון דער אָפּטיילונג פֿאַר קאָלעדזש-גראַדויִרטע, וואָס דער ייִוואָ האָט געשאַפֿן אין ווילנע נאָך אין 1935. די סטודענטן האָבן באַקומען געלט-שטיצע, כּדי זיי זאָלן זיך קענען מיט אַ פֿרײַערן קאָפּ אַרײַנטאָן אין שטודירן.

באַלד ווי מיר האָבן אַוועקגעשטעלט די אַרבעט אין ניו-יאָרק, האָבן מיר אויך געעפֿנט אָט די אָפּטיילונג. דאָס ערשטע יאָר האָבן מיר געהאַט נײַן סטודענטן. הײַנטיקס יאָר האָבן מיר שוין אַרום פֿופֿצן סטודענטן. געמאָלדן האָבן מיר מער, און טייל פֿון זיי וואָלטן מיר געקענט צונעמען אויך. אָבער מיר גיבן דאָ אויך געלט-שטיצע — סטיפּענדיעס. אַ סטיפּענדיע באַטרעפֿט דרײַ הונדערט דאָלאַר אַ יאָר — און אונדזערע מיטלען זײַנען נאָך דערווײַל זייער קליינע. דער גרעסטער טייל פֿון די סטודענטן זײַנען געבוירן געוואָרן אין אַמעריקע אָדער דורכגעגאַנגען די אַמעריקאַנער בילדונגס-סיסטעם. יעדער סטודענט באַאַרבעט אַ טעמע פֿון זײַן ספּעציאַליטעט אונטער דער אָנפֿירונג פֿון אינסטיטוט. אַ סך טעמעס האָבן אַ פֿאַרבינדונג מיט אַמעריקע. טייל סטודענטן וועלן צום סוף פֿון הײַנטיקן טערמין, אָנהייב זומער, שוין האָבן פֿאַרטיק גרעסערע אויספֿאָרשונגען.

מיט דער צײַט, רעכענען מיר, וועט זיך די אָפּטיילונג פֿונאַנדערוואַקסן אין אַ ייִדישן קאָלעדזש, וווּ פֿעיִקע ייִדישע יונגע לײַט מיט אַן אינטערעס פֿאַר פּראָבלעמען פֿון ייִדישן לעבן וועלן זיך קענען צוגרייטן צו וויסנשאַפֿטלעכער אַרבעט. דאָס וועט בײַ זיי געדויערן עטלעכע יאָר. די ספּעציעל פֿעיִקע וועלן דערנאָך קענען אָנהייבן טאָן, אונטער דער געהעריקער אָנפֿירונג, כּמעט אַ זעלבסטשטענדיקע פֿאָרשערישע אַרבעט.

ווען מע האָט אָנגעהויבן רעדן וועגן דעם, אַז אַמעריקע זאָל ווערן דער צענטער פֿון ייִוואָ, האָט זיך מסתּמא קיינער ניט אויסגעמאָלט, אַז די מלחמה וועט זיך אַזוי פֿאַרציִען. איצט זעט שוין יעדערער, אַז צום סוף איז נאָך זייער ווײַט. אַזוי לאַנג ווי די מלחמה געדויערט, וועט דער צענטער פֿון ייִוואָ געוויס זײַן דאָ. און אַהער וועלן זיך ציִען די פֿעדעם פֿון אַלע צווײַג-אָרגאַניזאַציעס און פֿון איינציקע מיטאַרבעטער אין אַרגענטינע, אין ארץ-ישׂראל, אין ענגלאַנד און אין אַלע אַנדערע לענדער, וווּהין מע קען נאָך גרייכן.

וואָס נאָך דער מלחמה וועט זײַן, ווייסט קיינער ניט. מיר ווילן דאָך אַלע זײַן זיכער, אַז דאָס אייראָפּעיִשע ייִדנטום וועט זיך ווידער אַוועקשטעלן אויף די פֿיס. און נאָך דער שרעקלעכער פּײַן און צעשטערונג וועט מען אַוודאי דאַרפֿן די הילף פֿון פֿאָרשונג בײַם צוריק אויפֿבויען דאָס ייִדישע לעבן. עס איז נאָך צו פֿרי איצטער צו פֿאַרנעמען זיך מיט דער פֿראַגע, וווּ עס וועט דעמאָלט זײַן דער צענטער פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט. אָבער אין איין זאַך מעגן מיר זײַן זיכער: איינער פֿון די צענטערס פֿון אינסטיטוט וועט געוויס זײַן און בלײַבן אין ניו-יאָרק. ווײַל כּל-זמן דאָ אין לאַנד וועט זײַן אַ ייִדיש לעבן, וועט זײַן אַ באַדערפֿעניש אויסצופֿאָרשן דאָס ייִדישע לעבן. און דאָס איז דאָך דער ציל פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט.